NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image

Jacob_van_Maerlant.jpg

Anno ca. 1220-ca. 1300 - Jacob van Maerlant en het Boeck Merlijn

De Vlaamse dichter Jacob van Maerlant (ca. 1220 - ca. 1300) vertaalde en bewerkte in 1261 'Le livre de Merlin' van de franstalige schrijver Robert de Boron tot het Boeck Merlijn. In dit verhaal wordt in samenhang met een balspel gesproken over 'met ener koluen' (= 'colf' of 'colfstok'). Dit is de oudste bekende vermelding van het colfspel, althans het colfspel zoals dat halverwege de dertiende eeuw in de omgeving waar Jacob van Maerlant woonde en werkte bekend was. Hoewel de tekst ook kán worden gelezen als een 'kinderspel', gespeeld in een 'groep' met slechts 'één bal' en 'verscheidene colfstokken' is het toch waarschijnlijk dat we hier te maken hebben met de oudst bekende vermelding van ons colfspel (wellicht een vroege en regionale vorm daarvan), omdat vanuit het herkomstgebied van Jacob van Maerlant (vrijwel zeker Brugge en Damme in Vlaanderen, heel misschien Den Briel op het eiland Voorne) geen ander 'stok-met-bal-spel' is overgeleverd dan het ons bekende 'colven', waardoor een uitleg met een ander speltype onwaarschijnlijk lijkt. Deze conclusie is onderschreven door Frits van Oostrom (november 2010).

Vroegere sporthistorici hebben wel geponeerd dat het middeleeuwse colf meer weg had van een oude en ruwe soort voetbal of hockey. Dit baseerden zij waarschijnlijk op de transcriptie van het woord 'choule' in het verhaal van Robert de Boron (zie de betreffende paragraaf), dat gebaseerd is op het vulgair Latijnse woord 'choulla' dat iets betekent als 'bal geslagen met een stok'. Omdat het niet aannemelijk is dat de adel uit die tijd zich overgaf aan het spelen van ruwe en ongedisciplineerde spelen kunnen we gerust stellen dat ook om deze reden de uitdrukking 'met ener koluen' betrekking heeft op (een middeleeuwse en wellicht plaatselijke vorm van) het colfspel zoals ons dat thans voor ogen staat.

Let op
Een 'eerste vermelding' vormt op zich geen bewijs dat het spel in de omgeving van de bron of van de auteur voor het eerst werd gespeeld. Het is mogelijk dat de Fransen en de Vlamingen eerder geneigd waren om hun spelen op schrift te stellen dan in de noordelijke Nederlanden dat in die tijd hoofdzakelijk bewoond werd door nuchtere lieden die een vermelding voor alledaagse zaken overbodig vonden of gewoon analfabeet waren. We zullen dit waarschijnlijk nooit zeker weten. Zo kan het spel al gedurende lange tijd gespeeld zijn zonder dat dit tot een vermelding in de literatuur is gekomen.