NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image

RP-P-1908-4530_.jpg

Oudst bekende colfslachtoffer, 1566

Jan IV van Glymes van Bergen, 2e markies van Bergen op Zoom (1528 - 1567)

Jan is het oudst bekende colfslchtoffer...! Op 28 april 1566 wordt hij, wandelend met Philips graaf van Horne, in de 'voortuin' van het paleis van Margaretha van Parma te Brussel, aan het scheenbeen getroffen door een houten colfbal, geslagen door George, Heer de Ligne, die daar met andere edelen een partij colf speelde. Jan overleed op 21 mei 1567, mede als gevolg van de open beenwond die hij bij het ongeluk opliep.

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1908-4530). Gravure vervaardigd door Jan Punt in 1748.

P.S.,
Een soortgelijk ongeval is bekend uit de golfwereld. Thomas Catto, jongere zoon van Thomas Catto, koopman te Kelso in Schotland wordt op 1 februari 1632 dodelijk aan de slagader van zijn linker slaap getroffen door een golfbal geslagen door Robert Haugetsyde (minderjarig) terwijl hij op het kerkhof te Kelso stond te kijken naar een golfwedstrijd die Robert met enige anderen op dat kerkhof speelde.

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

387.jpg

Anoniem, vroeg 17e eeuw

Vroeg 17e eeuwse ets naar een schilderij van (?) van de Velde.
Afmetingen: 4,25 x 5,5 inch; met lijst 12,5 x 14,5 inch.

Bron: Saar Nijs

Click for large image

tweeshuys.jpg

Anoniem, 1614

Anonieme gravure van het Burgerweeshuis te Amsterdam.

Uit: Historische Beschrijvinghe der seer wijtberoemde coop-stadt Amsterdam door Johan Isäacsz. Pontanus (1614). Dit boek is een vertaling van Rerum et Urbis, Amstelodamensis Historia (1611)

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie van Steven J.H. van Hengel, Do Smit

Click for large image

AN01529327.jpg

Anoniem, 17e eeuw

Winter scene; figures playing colf on the ice in the centre, on the left a horse pulling a slegde with a woman sitting in it, figures skating on the right, in the left and right background are two houses; letterpress on verso; from an unidentified publication. Anonymous, 17th century

Print on paper (book-illustration, woodcut). 65 x 112 mm

British Museum, Cannan Collection (1931,1114.511), in 1931 donated by F Laura Cannan

Click for large image

AN01530411.jpg

Anoniem, 17e eeuw

A winter scene; a couple with linked arms stand on a frozen lake, on their left two childeren on the ice, in the background three figures playing kolf, on right and left a pollard willow, in the background a bridge, in the sky below title the zodiac sign of the Capricorn. Anonymous, 17th century.
Comment: The manuscript Register mentions the name "J. de Benckendorff"; this artist is unknown.

Engraving, paper. 100 mm (trimmed) x 152 mm. Lettered with December at top, followed by "31 Dagen".

British Museum, Cannan Collection (1931,1114.413), purchased in 1931 from F Laura Cannan

Source: Do Smit

Click for large image

kolfbaan-met-kolvers.jpg

Anoniem, 17e eeuw

Kolfbaan met kolvers, naar een tekening van P.v.L. uit de Atlas van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap te Amsterdam.

Bronnen: www.kolfbond.nl en Mark Aberkrom (pagina 13 van 'Het kolfboek van Drechterland').

Click for large image

RP-P-OB-15.574_.jpg

Anoniem, 1614

Schaatsers en kolfspelers bij boerderiijen, 6 van 6 uit serie Landschappen.

In 1614 vervaardigd door een anonieme prentmaker naar een prent van Esaias van de Velde (1587 - 1630; vermeld op object) en uitgegeven door Claes Jansz. Visscher II (1586 - 1652).

Ets op papier. Plaatrand 111 x 175 mm.Verworven in 1816.

Rijksmuseum (RP-P-OB-15.574)

Tentoongesteld
• Nederland Golft! in het Haags Historisch Museum (mei tot oktober 2014)

Literatuur
• Esaias van den Velde 1587-1630, p. 343, cat.nr. A 58

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-OB-52.989_.jpg

Anoniem, 1620 - 1706

Winterlandschap met ijsvermaak, anonieme prent naar een ontwerp van Jan van Goyen (1596 - 1656)

Verschillende figuren schaatsen en sleen bij een stadsmuur. Rechts een vervallen gebouw. Rechtsvoor zit een man op de rand van een roeiboot. Links onder de boom wordt gecolfd.

Ets op papier. Blad 115 x 164 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-OB-52.989)

Bron: Do Smit

Click for large image

05748.jpg

Anoniem

Anoniem, naar Jacob Esselens (Amsterdam 1626 - 1687 Amsterdam). Vervaardigd tussen 1636 en 1687

Zwart potlood op wit geschept papier met watermerk. 18,3 x 27,8 cm. In de rechter onderhoek is vermeld A. van de Velde, zodat het lijkt dat deze tekeningen aan deze kunstenaar kunnen worden toegeschreven. De tekenkwaliteit is evenwel inferieur aan die van Van de Velde en aan die van Esselens

Museo Cerralbo, Madrid (5748)

Literatuur
• Sanz Pastor y Fernández de Pierola, C.: Museo Cerralbo: Catálogo de Dibujps. Madrid, 1976, p. 231

Click for large image

Anoniem_ca_1655.jpg

Anoniem, ca. 1655

Tekening van ijscolf naar een schilderij van Aert van der Neer 1603 - 1677) uit ca. 1655.

De tekening toont zowel het colfspel, als het kolfspel. Op de voorgrond wordt gespeeld naar een paal in het ijs (dus kolfspel), terwijl op de achtergrond aan paar spelers 'op de lange baan spelen' (dus colfspel).

Gepubliceerd in 'Golf in the Making' door Ian T. Henderson en David I. Stirk

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

RP-P-2001-720_.jpg

Anoniem, 1565

Schaatsenrijders bij de Sint-Jorispoort te Antwerpen, anonieme prent te Italië vervaardigd naar een prent van Frans Huys (ca. 1522 - 1562) en een tekening van Pieter Breughel I (1526/1530 - 1569) en uitgegeven door Ferando Bertelli (vermeld op object; actief te Rome en Venetië tussen 1544 en 1585)
Zie ook de prent van Frans Huys uit 1556 - 1560

IJsvermaak en schaatsers op het water rond de stad Antwerpen bij de Sint-Jorispoort. Rechts is iemand op het ijs gevallen. Links op de voorgrond een kind op een prikslee. Achter de brug en links van de boom wordt gecolfd.

Gravure op papier. Blad 250 x 293 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-2001-720), in 2001 geschonken door de heer H.H.M. van Hugten te Hilversum

Literatuur
• Pieter Bruegel the elder, p. 100, cat.nr. 41 copy
• Les estampes de Peter Bruegel l'ancien, cat.nr. 205 (kopie)

Bron: Do Smit

Click for large image

HetSmiske-Goirle002.jpg

Anoniem

Anoniem en hedendaags portret van een ballenmaker, tentoongesteld in Museum Het Smiske te Goirle (thans De Heemkundige Kring 'De vijer Heerganghen')

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

p1450_anoniem.jpg

Anoniem, 18e eeuw

Anonieme en ongedateerde tekening met penseel.

14 x 12 cm.

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

BarentAvercampLXXV_.jpg

Barent Avercamp

Many small figures, some with skates, playing colf of riding on a horse-cart. Schetsboekblad van Barent Avercamp, 1613 - 1679

Drawing; pen and brown ink, grey wash. 190 x 313 mm

Provenance
• Duval; sale Amsterdam, 1910
• C. Hofstede de Groot; sale Leipzig (Boerner), 4 November 1931, no. 297
• A. Welcker, Amsterdam; purchased from him in 1957

Literature
• Kampen 1985
• Collection Welcker, A (1884 - 1957)

Prentenkabinet van de Universiteit Leiden, Leiden, The Netherlands (tegenwoordig: Universitaire Bibliotheken Leiden, Diensten Bijzondere Collecties; PK-T-AW-27)

Bron: Stichting NGA Early Golf, Do Smit

Click for large image

BarentAvercampLXXVI_.jpg

Barent Avercamp

Many small figures, some with skates, playing colf of riding on a horse-cart. Schetsboekblad van Barent Avercamp, 1613 - 1679

Drawing; pen and brown ink, grey wash. 199 x 315 mm

Provenance
• Duval; sale Amsterdam, 1910
• C. Hofstede de Groot; sale Leipzig (Boerner), 4 November 1931, no. 297
• A. Welcker, Amsterdam; purchased from him in 1957

Literature
• Kampen 1985
• Collection Welcker, A (1884 - 1957)

Prentenkabinet van de Universiteit Leiden, Leiden, The Netherlands (tegenwoordig: Universitaire Bibliotheken Leiden, Diensten Bijzondere Collecties; PK-T-AW-15)

Bron: Stichting NGA Early Golf, Do Smit

Click for large image

hendrick-avercamp_.jpg

Hendrick Avercamp

Winterlandschap met schaatsers en kolfspelers door Hendrick Avercamp

Penseel, waterverf en goache over grafiet. 19,1 x 30,6 cm

Teylers Museum, Haarlem (O+ 006). Grotere afbeelding (geen hr) is afkomstig uit de digitale catalogus van de Tefaf 2015

Bron: Do Smit

Click for large image

tek_1595-1634_07_.jpg

Hendrick Avercamp

IJsgezicht met jager die aan twee vissers een gevangen otter toont door Hendrick Avercamp (1585-1634)

Pen in zwart en grijs, penseel in waterverf en dekverf, over een schets in grafiet of zwart krijt

20,1 x 33,5 cm

Rijksprentenkabinet, Rijksmuseum, Amsterdam (inv.nr. RP-T-1883-A-240)
Aankoop met steun van de Vereniging Rembrandt in 1883

Bron: www.rijksmuseum.nl

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 60. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Hendrick Avercamp : master of the ice scene, p. 86-87, afb. 108 (detail), 109 (detail), 110 (detail),
• Figure and ground : Rembrandt to Mondriaan : landscape and people in Netherlands art 1520-1920, p. 30 (zonder afb.),
• Hendrick Avercamp : de meester van het ijsgezicht, p. 86-87, afb. 108 (detail), 109 (detail), 110 (detail),
• Dutch drawings of the seventeenth century in the Rijksmuseum, Amsterdam : artists born between 1580 and 1600, dl. 1: texts, p. 8-9; dl. 2: plates, p.12, afb. 15, cat.nr. 15
• Hendrick Avercamp (1585-1634) bijgenaamd "De stomme van Campen" en Barent Avercamp, 1612-1679, "schilders tot Campen" [ : 1 1979], p. 254, T11

Click for large image

Scan_091207_0011.jpg

Hendrick Avercamp

Talrijke figuren op het ijs bij zonsondergang door Hendrick Avercamp (1585-1634)

Rechts van het linker schip zien we enige colvers.

Pen in bruin, penseel in waterverf. 27,4 x 40 cm

Staatliche Museen zu Berlin, Kupferstichkabinett (inv.nr. KdZ 2230)

Click for large image

serendipity-61rb.jpg

Hendrick Averkamp

Tekening van Hendrick Averkamp (1585 - 1634)

Pentekening met kleuren. 200 x 332 mm

National Gallery of Art, Washington. Woodner Collection; Gift of Andrea Woodner

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 61. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 86. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)
• Geert & Sara Niijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 57. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

GoflenKolf.jpg

Hendrick Avercamp

Wintervermaak van Hendrick Avercamp.
Datering en verblijfplaats onbekend.

Op de voorgrond zien we een kolfspeler die naar een paaltje speelt.Hij wordt door verscheidene toeschouwers gadegeslagen.

Bron: Golf & Kolf, zeven eeuwen geschiedenis door Jacques Temmerman. Scriptum Books, 1993. ISBN 90-71542-77-7

Literatuur
• Golf & Kolf, zeven eeuwen geschiedenis door Jacques Temmerman. Scriptum Books, 1993. ISBN 90-71542-77-7
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 186. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

Scan-110211-0002.jpg

Hendrick Avercamp

Het betreft hier zeer waarschijnlijk een voorstudie voor latere schilderijen.

Zwart krijt (grafiet), 127 x 92 mm

Kupferstichkabinett, Dresden (C 1101)

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 208. January 2004

Click for large image

Scan-110211-0003.jpg

Hendrick Avercamp

Colfspeler van Hendrick Avercamp.

Het betreft hier zeer waarschijnlijk een voorstudie voor latere schilderijen.

Zwart krijt (grafiet), 138 x 195 mm

Kupferstichkabinett, Dresden (C 837)

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 59. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 208. January 2004

Click for large image

Scan_091207_0012.jpg

Hendrick Avercamp

Paard met slede door het ijs gezakt door Hendrick Avercamp (1585-1634)

Halverwege komt een colver naar het ongeval geschaatst.

Pen in bruin, rood krijt, grafiet. 12,5 x 28,8 cm

The Royal Collection H.M. Queen Elizabeth II, Windsor Castle, London (inv.nr. 6501)

Click for large image

tek_1595-1616_08_.jpg

Hendrick Avercamp. ca. 1595 - 1616

IJsvermaak op de stadsgracht bij de Hagenpoort te Kampen door Hendrick Avercamp (1585 - 1634)

Pen in bruin, penseel in waterverf en dekverf, over een schets in grafiet of zwart krijt. Ondertekening in grafiet of zwart krijt

13,3 x 20,3 cm

Rijksprentenkabinet, Rijksmuseum, Amsterdam (object RP-T-1879-A-1(R)
Verwerving: overdracht van beheer in 1879

Bron: www.rijksmuseum.nl

Literatuur
• Hendrick Avercamp : master of the ice scene, p. 88, afb. 111,
• Hendrick Avercamp : de meester van het ijsgezicht, p. 88, afb. 111,
• Dutch drawings of the seventeenth century in the Rijksmuseum, Amsterdam : artists born between 1580 and 1600, dl. 1: texts, p. 7-8; dl. 2: plates, p. 11, afb. 14r, cat.nr. 14

Click for large image

31120601.jpg

Hendrick Avercamp, 1615-1620

English | Nederlands

English
A Winter Scene With Two Gentlemen Playing Colf by Hendrick Avercamp (1585 - 1634). About 1615-1620

Under a pale grey winter sky, a variety of figures enjoy ice skating, sledging and conversing. In the foreground, two men play colf, a traditional Dutch sport that is a cross between golf and ice hockey. Hendrik Avercamp, was the first Dutch artist to elevate watercolor and gouache drawings to the status of paintings. His skill is visible here in details like the fine pen and ink lines describing the figures, or the delicate gouache coloring suggesting shadows on the ice. His typical monogram is visible in the lower left (the letter H enclosing the letter A ), indicating he saw this as a finished work, not a study. Avercamp was a prolific draftsman, and helped popularize such landscapes with seventeenth-century Dutch collectors. His contemporaries would have appreciated this winter scene on multiple levels. The skaters, some of whom have fallen on the ice, would have suggested the notion of de slibberachtigheyt van's menschen leven or "the slipperiness of human life," to remind viewers of life's brevity.

Pencil, pen and ink, and gouache.

Nederlands
Twee colf spelende heren van Hendrick Avercamp.

Potlood, pen en inkt, en gouache. 9,4 x 15,6 cm

J. Paul Getty Museum, Los Angeles, Verenigde Staten van Amerika

Bron/Source: Do Smit

Literatuur/Literature
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 119. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

sch_avercamp.h18_800.jpg

Hendrick Avercamp, ca. 1630

Tekening (aquarel, wit gehoogd, pen in zwart) van Hendrick Avercamp uit ca. 1630.

17,6 x 30,3 cm

Teylers Museum, Haarlem (Nederland)

Click for large image

assetimage_.jpg

Hendrick Avercamp, ca. 1615-1634

Schaatsers en kolvers op het ijs. Tekening op papier van Hendrick Avercamp (1585 - 1634). Pen in bruin, penseel in waterverf, ondertekening in grafiet of zwart krijt.
Let op de afgebeelde kolfpaal en de kolfspeler op schaatsen.

Papier, 93 x 169 mm

Prentenkabinet Amsterdam (aankoop juni 1891, objectnr RP-T-1891-A-2430(R).

Bron: Mark Aberkrom, ^Robin Bargmann

Literatuur:
• Hendrick Avercamp : de meester van het ijsgezicht, p. 112, afb. 138,
• Hendrick Avercamp : master of the ice scene, p. 112, afb. 138,
• Dutch drawings of the seventeenth century in the Rijksmuseum, Amsterdam : artists born between 1580 and 1600, dl. 1: texts, p. 5; dl. 2: plates, p. 8, afb. 9r, cat.nr. 9
• Colf Kolf Golf, Early Golf - Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 15. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016

Click for large image

906470_256787_ORI_1_0_.jpg

Hendrick Avercamp, ca 1620

Game of kolf on the ice

Overview
Creator - Hendrick Avercamp (1585 - 1634)
Creation date - c. 1620
Materials - Pen and brown ink with brown wash, watercolour, red chalk and bodycolour over traces of graphite
Dimensions - 17.6 x 23.8 cm

Hier is duidelijk te zien hoe de kolfspeler naar een paaltje speelt: kolf dus!

Acquirer:
George III, King of the United Kingdom (1738-1820)
Provenance:
Lot D216 in the Abraham van Broyel sale, Amsterdam, 30 October 1759; bought by Pieter Yver (fl.59 with D215); first recorded in a Royal Collection inventory of c.1810 (Inv. A, p. 118: '42. Drawings of some Master in the Stile of Breughel, representing the Diversions of the Dutch and Flemish on the Ice &c: with some Drawings of single figures for the Dresses only')
Description:
A drawing of a scene on the ice, with a man on the left, watched by a peasant in a cap, about to putt a ball towards a marker. He is watched by a group of elegantly dressed figures and a dog on the right. A woman skates forward from the centre. In the background are two sleighs and a sledge drawn by caparisoned horses, and numerous skaters and walkers.
The deaf-mute Hendrick Avercamp, based in the provincial Dutch town of Kampen, was the first Netherlandish artist to specialise in paintings (and drawings) of winter scenes. Here he has drawn a game of kolf op het ijs, the winter version of kolf in which players hit a ball towards a pole; the fashionable costumes of the onlookers suggest a date of around 1620. The Royal Collection holds roughly one-third of Avercamp’s surviving drawings, many attractively finished in watercolour and probably made to be sold rather than as studies for paintings. That was no doubt the immediate purpose of the present drawing, although the figure of the man playing kolf and the sleigh in the background are to be found in a circular painting by Avercamp of a winter landscape in the Kunsthalle, Hamburg.
Michiel Plomp has identified in the Royal Collection around sixty drawings that were included in the auction of Abraham Van Broyel’s collection, held in Amsterdam on 30 October 1759 and succeeding days. These were among over a hundred Dutch and Flemish drawings acquired at the sale by the dealer Pieter Yver (1712-87), who, if not acting directly for the Prince of Wales, presumably sold the group of sixty to the Prince (or King) shortly thereafter. The present drawing was probably one of a pair by Avercamp in the van Broyel sale. Each was described as ‘A Winter scene with many figures, drawn with washes, height 5, width 8 inches’; the second drawing depicts Two ladies and a gentleman on a horse-drawn sleigh, the measurements of which correspond closely with those given in the sale catalogue.

Royal Collection, Royal Library, Windsor Castle (6470)

Literatuur
• Het kolfboek van Drechterland door Mark Aberkrom

Source: Robin Bargmann

Click for large image

Hendrick_Avercamp_028.jpg

Hendrick Avercamp, 1620 - 1634

IJspret, door Hendrick Avercamp, tussen 1620 - 1634

Pen in bruine inkt, bruin gewassen en waterverf. 12 x 21,7 cm

Musée du Louvre, Paris

Bron: Do Smit

Click for large image

hendrick-avercamp_006_.jpg

Hendrick Avercamp, 1630

IJsvermaak, door Hendrick Avercamp (1630)

Pentekening met kleuren. 150 x 200 mm

Kunsthalle, Hamburg

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

hendrick-avercamp_001_.jpg

Hendrick Avercamp

Pentekening van Hendrick Avercamp

15 x 20 cm

Rijksmuseum Kröller Müller, Otterloo, Nederland

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

hendrick-avercamp_002.jpg

Hendrick Avercamp

Français, Nederlands

Français
Amusements sur la Glace près de la Ville de Kampen

Dessin par Hendrick Avercamp (1585 - 1634)

Aquarelle et gouache. 20,8 x 33,2 cm. Monogrammé

Provenance
• Cabinet des Dessins de Berlin. Planche 24

Collection Frits Lugt, Institut Néerlandais, Paris

Literature
• Catalogus: La vie en Hollande au XVIIe siècle, Paris 1967, No. 81

Nederlands
IJsgezicht bij Kampen, door Hendrick Avercamp (1585 - 1634)

Collectie Frits Lugt, Institut Néerlandais, Parijs

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

hendrick-avercamp_007_.jpg

Hendrick Avercamp

Hendrick Avercamp

Papier op paneel; houtskool, pen en aquarel. 180 x 290 mm

Veiling Christie's Amsterdam, 15 november 1983, no. 30

Literatuur
• Welcker T7

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

hendrick-avercamp_005_.jpg

Hendrick Avercamp

IJsvermaak, door Hendrick Avercamp

Pentekening in kleuren. 180 x 315 mm

Particuliere collectie (voorheen: verzameling dr. Hans Boerner, Leipzig)

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

hendrick-avercamp_004_.jpg

Hendrick Avercamp

Kolfspel op het ijs, door Hendrick Avercamp

Pentekening met kleuren. 112 x 192 mm

National Galery of Scotland, Edinburg

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

hendrick-avercamp_003_.jpg

Hendrick Avercamp

IJsvreugde bij het Paalhuis buiten Amsterdam, door Hendrick Avercamp

Pen en aquarel. 202 x 329 mm

Institut Néerlandais, collectie Frits Lugt, Parijs

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

hendrick-avercamp_008_.jpg

Hendrick Avercamp

IJstafereel, door Hendrick Acercamp

111 x 195 mm

Groninger Museum, Groningen (no. 29)

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

RP-T-1905-209_.jpg

Ludolf Bakhuysen, in of voor 1700

Schaatsers, kolfspelers en een heer en dame, gevolgd door een jongetje door Ludolf Bakhuysen (1631 - 1708). Datering: in of voor ca. 1700.

Tekeninng in pen en penseel in bruin op papier. 223 x 347 mm.

Tentoongesteld
• Ludolf Backhuysen (1630-1708), Emden, 30-nov-2008 t/m 1-mar-2009
• Nederland Golft!, Haags Historisch Museum mei - oktober 2014

Literatuur
• Ludolf Backhuysen : Emden 1630 - Amsterdam 1708, p. 136-137, cat.nr. 21
• Ludolf Bakhuizen 1631-1708 : schryfmeesterteyckenaar-schilder, p. 79, afb. 4
• Ludolf Backhuysen : Emden 1630 - Amsterdam 1708 : ein Versuch Leben und Werk des Künstlers zu beschreiben, p. 88

Rijksmuseum (RP-T-1905-209). Legaat uit 1905 van mevrouw M.E. van den Brink, Velp.

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-1900-A-22036_.jpg

Robert de Baudous, begin 17e eeuw

English, Nederlands

English
The Four Seasons, Hyems
Etching on paper made by Robert de Boudous (1574/1575 - 1659) after Cornelis Claesz van Wieringen (ca. 1580 - 1633) and published by Hendrick Laurentsz.

Plate 4: Winter. Riverscape with several figures ice-skating and playing curling and colf on a frozen river at centre, two men carrying a sledge in lower right corner, city-walls beyond, three others trying to fetch a ball from a thawed section of the river in lower left corner, large icebound sailing vessels and other figures in background.

Inscription Content: Lettered and titled in lower margin: "Navita sic gelido subductâ claße Decembrj / Securus glaciem ferratâ compede sulcat." and "HYEMS".

Etching. 189 (trimmed) x 264 mm

British Museum (AN453191001)

Nederlands
Winter (Hyems; titel op object) uit de serie De vier seizoenen (4/4) door Robert de Baudous naar ontwerp van Cornelis Claesz. van Wieringen. Datering: 1591 - 1618

Schaatsers en colvers op het ijs. Op de achtergrond schepen in het ijs. Rechts de oever met de rand van een stadje. Met een onderschrift in het Latijn. Prent uit een serie met de vier seizoenen verbeeld als zeegezichten.
Tekst aan onderzijde vertaald: Winter/ Kille December houd de schepen vast; schippers door zorgen onbelast, binden de ijzers naar behoren, tekenen het ijs met dunne voren.

Gravure op papier. 190 x 268 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1900-A-22036)

Literatuur
• Abry - Berchem, p. 188, cat.nr. 83
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 142. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Bron: Do Smit

Click for large image

sch_beerstraten.1_800.jpg

Jan Abrahamsz. van Beerstraten

Wintergezicht op Ouderkerk aan de Amstel met colfspelers op de Amstel, in 1659 geetst door Jan Abrahamsz. van Beerstraten (1622-1666).

Koperplaat

Amsterdams Historisch Museum

Click for large image

0000173580_.jpg

Abraham Bloemaert, ca. 1650

Landschap met boerderij en kolf spelende boeren (Landscape with a farm, a group of peasants playing colf in the foreground) door Abraham Bloemaert. Ca. 1650

Tekening op papier met zwart krijt, gewassen in bruin. 172 x 253 mm.

Staatliche Graphische Sammlung München, München (inv./cat.nr 42440)

Literatuur
• Bolten 2007 , nr. 1646, afb.
• Kataloge der Staatlichen Graphischen Sammlung München dl. 1: W. Wegner, Die Niederländischen Handzeichnungen des 15.-18 Jahrhunderts, Berlin 1973, dl. 1, nr. 247, dl. 2, pl. 102
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 230. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-BI-1561_.jpg

Frederick Bloemaert, na 1635 - 1670

Januarius (= januari), gravure vervaardigd door Frederick Bloemaert (ca. 1614 - na 1669) naar een ontwerp van Abraham Bloemaert (1564 - 1651) en uitgegeven door Nicolaes Visscher I (vermeld op object; 1618 - 1709). Verlener van privilege is onbekend (vermeld op object). Frederick Bloemaert is de zoon van Abraham Bloemaert.

Een jonge boerin met een mand met eieren, houtskool en een komfoor. Op de achtergrond wordt geschaatst en colf gespeeld.

Gravure 1 van 12 (serietitel: De maanden van het jaar) op papier. Plaatrand: 141 x 178 mm

Rijksmuseum (RP-P-BI-1561). Verworven in 1816.

Literatur
• Abraham Bloemaert and his sons : paintings and prints, p. 272-274, cat.nr. 409-2
• Berckheyde - Bodding, p. 91, cat.nr. 249-261

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-T-1887-A-832_.jpg

Gerard ter Borch, ca. 1610-1640

Schaatsers buiten Zwolle, tussen 1610 en 1640 getekend door Gerard ter Borch jr (1617 - 1681).

Pen in bruin en zwart, penseel in zwart en grijs, sporen van potlood. 151 x 290 mm
Aankoop met steun van de Vereniging Rembrandt in februari 1887

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-T-1887-A-832)

Tentoongesteld
• Thanks to Rembrandt, Amsterdam 15 oktober 2008 t/m 9 februari 2009

Literatuur
• Drawings from the Ter Borch studio estate, dl. 1, p. 112, p. 113 (afb.), cat.nr. GJr 35

Bron: Robin Bargmann

Click for large image

RP-T-1887-A-743_V__.jpg

Gerard ter Borch I, 1610-1620

Colfspelend jongetje. Tekening van Gerard ter Borch I (1584 - 1662), vervaardigd te Zwolle.

Pen (veer) in bruin op papier. Blad h 187 mm x b 146 mm. Inscriptie: een paar krabbellijntjes van één van de kinderen van Ter Borch

Rijksmuseum (RP-T-1887-A-743(V)). Aankoop februari 1887 met steun van de Vereniging Rembrandt.

Literatuur
 Drawings from the Ter Borch studio estate, dl. 1, p. 10, p. 11 (afb.), cat.nr. GSr 1

Bron: Do Smit

Click for large image

AN00216815_001_l.jpg

Gerard ter Borch II, 1634

English

Drawn on paper from 1634 by Gerard ter Borch II (1617 - 1681)

Skating scene with colf players; a man on skates at left foreground holding a stick, another man holding a hat, behind them a man has slipped and is lying on the ice.

Inscription Content: Verso signed and dated: "G Terbourg 25 January 1634"

Pen and brown ink, and brown wash. 139 x 103 mm

British Museum (AN216815001)

Source: Saar Nijs

Literature
• Kate de Rothschild, 'Exhibition of Old Master Drawings', 1987, no.40
• Alison McNeil Kettering, 'Drawings from the Terborch Studio Estate (Catalogue of the Dutch and Flemish Drawings in the Rijksprentenkabinet, Rijksmuseum, Amsterdam)', The Hague, 1988, volume V, part 1, p.108, note to G Jr 28, p.112, under no. G Jr 35 and vol. V, part 2, Appendix 1, p.828, no.27;
• Kate de Rothschild. Master Drawings. A Celebration, 35 years in the art world, 1972-2007', 2008, cat.no.14, repr.

Click for large image

RP-T-1887-A-794_.jpg

Gerard ter Borch II, 1634

IJsgezicht met kolfspelers, op 23 januari 1634 te Haarlem getekend door Gerard ter Borch jr. (1617-1681).

Tekening. 16,5 x 20,8 cm. Opschrift: anno 1634 den 23 januarij (verbleekt).
Pen en penseel in bruin, over zwart krijt

Rijksprentenkabinet, Amsterdam. Inv.nr. RP-T-1887-A-794.

Literatuur
• Drawings from the Ter Borch studio estate, dl. 1, p. 110, p. 111 (afb.), cat.nr. GJr 33

Bron: Robin Bargmann

Click for large image

RP-T-1887-A-1132_.jpg

Gerard ter Borch II, 1634

IJsvermaak bij de Zijlpoort te Haarlem uit 1634 door Gerard ter Borch II (Zwolle 1617 - 1681)

Aanvankelijk toegeschreven aan Pieter Molijn, vanwege de annotatie, maar waarschijnlijk door Gerard (II) gemaakt onder leiding van zijn leermeester Molijn in diens atelier.

Tekening van zwart krijt op papier. 168 x 328 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-T-1887-A-1132), verworven in februari 1887 met steun van de Vereniging Rembrandt

Literatuur
• Drawings from the Ter Borch studio estate, dl. 1, p. 118-119, afb., cat.nr. GJr 43

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel, Do Smit

Click for large image

RP-P-1891-A-16316_.jpg

Pieter van der Borcht, ca. 1600

Kinderspelen, gespeeld door apen. Datering: 1593 - 1608.

In een open veld zijn apen aan het sporten en spelen. We zien jonge apen beugelen (linksonder), colven (midden van de afbeelding zien we een full swing en een bal op een kleine tee), kegelen, hoepelen, knikkeren, boomklimmen, stokpaardje rijden, steltlopen, tollen, bokspringen, boogschieten en nog veel meer. Met onderschrift van twee regels in het Latijn.

Ets op papier, vervaardigd door Pieter van der Borcht (prentmaker; 1545 - 1608) naar eigen ontwerp en uitgegeven door Justus Sadeler (vermeld op object; 1583 - ?). Blad 213 x 293 mm

Rijksmuseum (RP-P-1891-A-16316). Verworven in 1891.

Bron: Do Smit

Literatuur
• Wonderlycke dieren op papier in de tijd van Plantin, p.167-171
• Peeter van der Borcht [ : 1 2004], p. 200, p.212 (afb.), cat.nr. 185
• Golf, the true story by Michael Flannery

Click for large image

AN01529341.jpg

Pieter Bout

A winterscene; figures skating on a frozen river, a horse-drawn sleigh in centre, to left a group of figures playing kolf on the ice, a windmill in left background and at right smoke rising from the chimney of a farmhouse. Print made by Pieter Bout ((between 1640 and 1658 – between 1689 and 1719)

Etching on paper. 199 x 282 mm. Lettered "P. Bout" at lower left.

British Museum, Cannan Collection (1931,1114.423), donated in 1931 by F Laura Cannan

Literature
• Hollstein 3.I
• Bartsch IV.408.3

Source: Do Smit

Click for large image

dirkdebray_083_.jpg

Dirk de Bray, 1662

Houtsnede uit 1662 door Dirk de Bray (1651 - 1678)

Deze houtsnede is tot in de 18e eeuw gebruikt ter opluistering van Comptoir Almanach (zie het album Prenten in het tijdvak 1700 - 1885)

Op de achtergrond lijken de twee Blokhuizen in de Amstel afgebeeld. Na afloop van de 80-jarige oorlog wilden Amsterdam en andere Hollandse steden troepen afdanken. Stadhouder Willem II was hier als bevelhebber van het leger tegen. Het conflict liep zo hoog op dat de stadhouder in 1650 Amsterdam bij verrassing trachtte te bezetten. Dit mislukte. De schrik zat echter wel in de Amsterdamse benen, want in 1651 werden in de Amstel, ter hoogte van de tegenwoordige Hogesluis, twee blokhuizen of forten opgericht. Drie jaar later werden deze obstakels afgebroken. Het kortstondige bestaan van de blokhuizen verhinderde niet dat deze vaak werden afgebeeld. En zo geschiedde dit kennelijk ook op deze houtsnede uit 1662 (of eerder...?)

Rijksmuseum, Amsterdam

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

RP-P-1936-792_.jpg

Daniël van den Bremden, 1625 - 1630

Winter uit de serie De vier seizoenen, vervaardigd te Amsterdam tussen 1625 en 1630 door prentmaker Daniël van den Bremden (ca. 1587 - na 1663) naar een ontwerp van Adriaen Pietersz. van de Venne (1587/1589 - 1662)

Een elegant gekleed paar bij het schaatsen. Twee honden rennen naast het paar over het ijs. Links is een colver te zien die zich net de schaatsen onderbindt. Op de achtergrond een kasteel en rechts een brug die naar het kasteel leidt. Voorstelling van de winter uit een prentserie met de vier seizoenen.

Gravure op papier 4/4. Blad 130 x 167 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1936-792). Legaat van de heer F.G. Waller, Amsterdam (1936)

Literatuur
• Boekhorst - Brueghel, p. 217, cat.nr. 6

Bron: Do Smit

Click for large image

0000109576.jpg

Pieter Breughel I, ca. 1559

English, Nederlands

English
Men playing the goose-stick game or playing colf in a meadow before a city (Antwerp?)

Nederlands
Gansknuppelen en colven bij een stad (Antwerpen?), toegeschreven aan Pieter Breughel I òf aan 'Meester van de Kleine Landschappen'.

Deze tekening maakt deel uit van een reeks tekeningen en etsen in verschillende collecties met landschappen en dorpsgezichten in de Zuidelijke Nederlanden, gedeeltelijk vervaardigd voor het eerst in 1559

Pen in bruin, op papier. 131 x 195 mm. Nummer rechtsboven: 7. Aantekening middenboven: li

Herkomst
• Private collection, Devonshire Collection, Chatsworth House (inv cat.nr 842 B)
• Afbeelding: Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) (BD/0030 - ONT/Cityscapes, Architecture and Interiors, afb.nr. 0000109576)

Literatuur
• Mielke 1996 , nr. A 46.8, afb.
• Jaffé 2002 , dl. 2, nr. 1199, afb.
• R. Liess, 'Die Kleinen Landschaften Pieter Bruegels D. A. im Lichte seines Gesamtwerks (1. Teil)', Kunsthistorisches Jahrbuch Graz 15-16 (1979-1980), p. 1-116, p. 16, C 4, als: Pieter Brueghel (I)

Bron: Germ Gjaltema, Dirk Spijker

Click for large image

url_.jpg

Pieter Breughel I, ca. 1559 - 1560

Schaatsers voor de St. Joris poort te Antwerpen van Pieter Breugel de Oude (ca. 1525 - 1569), ook wel de Boerenbreughel genoemd. (Ice-skaters Near the Saint George Gate, Antwerp)

Een huifkar staat stil op de brug en een reiziger kijkt onder de huif door naar het schaatstafereel. Bij de boom staan mannen te wijzen en te lachen naar een vrouw, die is gevallen en waarvan de blote kont te zien is.
Achter de brug en links van de boom zien we een colver.

Uit: Pieter Bruegel. Zo heb ik uit uw werken geroken. door Felix Timmermans:
In zijn boek over Pieter Bruegel schrijft Felix Timmermans over dit tafereel met ijsvermaak:
.... En twee dagen nadien, na den middag van den eersten Zondag in januari, kwam hij met een kagend hart op 'nen wagen vóór de Sint-Jorispoort te Antwerpen aan. Hij beefde. Daar waren ze op de wallengracht aan 't schaverdijen! Hij lachte. Dat getekend! Rap enige lijnen en wat mannekes op het papier. En toen reed hij 't goede Antwerpen binnen....
...Toen hij de tekening vasthad, die hij daarstraks aan de St.-Jorispoort had gemaakt, kon hij zich niet tegenhouden er met inkt duidelijker de schaverdijnende mannekes bij te zetten, de wagens op de brug, de torens achter de wallen en de toeschouwers, die lachten met een schaatster die haar achterste blootviel. Maar triestig terug-denkend aan de veranderingen die er tijdens zijn afwezigheid waren gekomen, noemde hij de prent " De Slibberachtigheydt van 's menschen leven", en dichte er wijselijk onder:

Zoo rijdt men op het ijs t' Antwerpen voor de stadt
D' een herwaerts d' ander gins, begaept van alle zijen
D' een stronckelt, genen valt, dien houdt hem recht en prat
Ag leert hier aan dit beelt hoe wij ter werelt rijen
En slibbeneren onzen wegh, d' een mal en d' ander wijs
Op dees verganckelijkckheit veel brooser als het ijs.

"Schoon land," zei hij ontroerd en wierd geestdriftig. "mijn eerste tekening in 't land die telt! Wat zal er later veel te maaien vallen! Daar ligt zaad genoeg!" Hij keek rond naar de tekeningen die er lagen, verblijd om het vele werk dat hem te wachten stond. Dat vraagt een kruiske! In de naam des Vaders en des Zoons en de Heiligen Geestes Amen!" En toen zette hij in een hoekske van het ijstafereeltje: Pieter Brueghel 1553.
Rechts onderaan de tekening staat zo te zien brueghel 155? Als deze tekening het origineel is, blijkt dat Bruegel ook brueghel met een h heeft gebruikt.

Tekening met pen en bruine inkt. 213 x 298 mm (8 3/8 x 11 3/4 inches). Rechtsonder gesigneerd met 'breughel 1553' (misschien 1558).

De tekening is in particulier bezit in New York.

Opmerking
Deze tekening diende als voorbeeld voor de kopergravure van Frans Huys (in spiegelbeeld uitgevoerd)

Literatuur
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 193. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

wwwopac.ashx_.jpg

Jan van de Cappelle

Winterlandschap met colvers op het ijs, door Jan van de Cappelle (1624/25 - 1679)

Penseel in bruin, penseel in grijs, pen in bruin. Papier. Blad 153 x 209 mm

Teylers Museum, Haarlem (Q+ 009)

Bron: Do Smit

Click for large image

0000181088.jpg

Jan van de Capelle

Winterlandschap, door Jan van de Capelle (Amsterdam 1626 - 1679 Amsterdam)

Bron: Do Smit

Click for large image

capelle_103_.jpg

Jan van de Capelle

Winterlandschap, door Jan van de Capelle (Amsterdam 1626 - 1679 Amsterdam)

105 x 208 mm

Collectie Frits Lugt, Institut Néerlandais, Parijs

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

0000026013.jpg

Jan van de Capelle, ca. 1650

Winterlandschap, door Jan van de Capelle (Amsterdam 1626 - 1679 Amsterdam)

Bron: Do Smit

Click for large image

capelle_104_.jpg

Jan van de Capelle, ca. 1650

IJsgezicht met schepen, door Jan van de Capelle (Amsterdam 1626 - 1679 Amsterdam)

14,4 x 18,4 cm

Rijksmuseum, Amsterdam (...?)

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

heyblocq_.jpg

Jan van de Capelle, 1654

Wintertafereel, door Jan van de Capelle (Amsterdam 1626 - 1679 Amsterdam in het Album Amicorum van Jacob Heyblocq (p. 283). Jan van de Cappelle heeft ook een tekst toegevoegd (klik op regel onder de afbeelding):

Aan Dom.s Jacobus Heyblocq
op de schilderconst
van
Joannis vander Cappelle
bij hem selfs
uyt eygen lust geleert

Ofschoon int choor van deez Cappell
Geen tijber (...?) lesse oyt wierd gelesen
noch schijnt indees de const verresen
des overconstigen Apell

Anno 1654
Amsterdam
29 Junius Gebr.van den Eeckhout

Album amicorum van Jacobus Heyblocq (1623-1690), rector van de Latijnse school te Amsterdam. Amsterdam [etc.], 1645-1678.
Contemporaine zwarte leren band met goudstempeling.
Bevat 196 inscripties, waaronder 41 tekeningen, 2 gravures, 3 knipwerkjes en een titelpagina in een cartouche van bladeren. Papier, 310 pp., ill. 92×153 mm.


Studenten en hun vriendenboeken in de zeventiende eeuw
In de tijd van Jacob Heyblocq (1623-1690) zijn vriendenboeken (in het Latijn alba amicorum) vooral populair onder studenten die van universiteit naar universiteit reizen. Ze nemen de kleine boekjes mee op reis. Wanneer ze mensen ontmoeten die ze niet willen vergeten, vragen ze hun iets in hun album te schrijven. Dat zijn meestal korte citaten en uitingen van vriendschap met een datering en een ondertekening. Soms laten de studenten hun portret in het album zetten of het familiewapen. Het album reist met de student mee totdat zijn studie klaar is, en verdwijnt dan meestal in een lade.

Heyblocqs ambities met zijn album
Jacob Heyblocq pakt het iets anders aan. Hij is nog wel student theologie in Leiden als hij in 1645 met het album begint, maar op de eerste pagina maakt hij direct duidelijk dat hij veel meer wil dan een standaard vriendenboek.
Heyblocq richt zich in het Latijn tot de ‘grootste, geleerdste, nobelste’ mensen van zijn tijd en zegt dat hij naast al zijn verplichtingen maar één groot plezier in het leven kent: kijken naar albumbijdragen. Hij vraagt ‘de grootste denkers van deze eeuw en koninklijke hoogheden’ om ‘briljante bijdragen’ te schrijven in dit ‘gedurfde boek’. Hij belooft dat na de dood van de schrijvers wat zij geschreven hebben zal blijven voortbestaan.Wie schrijft die blijft, zeggen we tegenwoordig.

Heyblocqs beroemde Amsterdamse ‘vrienden’
Heyblocq maakt werk van zijn ambitie. Na zijn studie gaat hij lesgeven aan de Latijnse school aan de Nieuwe Zijds in Amsterdam. Amsterdam is in de ‘gouden’ zeventiende eeuw een wereldstad waar wetenschap, kunst en cultuur tot grote bloei komen. Rond 1660 wordt Heyblocq rector van zijn Latijnse school en door deze positie komt hij in aanraking met de culturele elite van Amsterdam. Dichters, professoren , tekenaars en schilders vraagt hij om een bijdrage.

Bijzondere bijdragen in Heyblocqs album
De meeste bijdragen zijn een stuk uitgebreider dan de gebruikelijke vriendschapsbetuigingen. Veel gedichten zijn voor de gelegenheid gemaakt. Ze zijn over het algemeen in het Nederlands of het Latijn.
De naam Heiblocq wordt vaak als inspiratie gebruikt. Een heiblok is het zware blok van de heimachine waarmee palen in de grond worden geslagen. Zo dicht Joost van den Vondel, een van Nederlands beroemdste schrijvers uit de zeventiende eeuw:

Jakob, pryst ghy eeuwigh werck,
Bouw geen huis, veel min een kerck
Op den veengront van elcks zin,
Want die gronden zacken in;
Schoon men hout noch Heiblocq spaer.
Veengront dreight u met gevaer. [p. 11)

Met andere woorden: Bouw (je leven) liever op de rots van eeuwige waarden dan op de moerasgrond van de waan van de dag. Veengrond is en blijft onstabiel, ook als je palen en een heiblok gebruikt.
Ook Rembrandt van Rijn levert een bijdrage. Hij tekent in 1661 een geliefde scène uit de Bijbel, het moment dat Jezus door zijn ouders in de tempel wordt voorgesteld aan Simeon. In dit album is ook een bijdrage opgenomen van Jan van de Capelle.

Het rijkste vriendenboek van Nederland
Met al die beroemde bijdragen is dit het rijkste vriendenboek uit de Nederlandse geschiedenis. Geen enkel ander album is zo mooi geïllustreerd. We vinden er prachtige landschappen in getekend, maar ook mythologische scènes verfraaien het boek, bijvoorbeeld met een tekening door Gerbrand van den Eeckhoudt, een leerling van Rembrandt.
Het boek bevat ook uitgewerkte tekeningen met een passende, wijze spreuk:

Wat is den Mens alleen?
Daar valt niet om te Schaacken
Dus vindt ick geen partuur,
zoo moet ick ’t Schaacken staacken.

Heyblocqs album en de Koninklijke Bibliotheek
Het album amicorum van Jacob Heyblocq wordt in 1901 aan de KB geschonken door U.M. Kneppelhout-Van Braam.

Click for large image

RP-T-1907-63_.jpg

Jacob Cats, 1770

Kolfspelers bij een herberg aan een water, 1770, door Jacob Cats (1741 - 1799).

Tekening op papier met pen in grijs en penseel in bruin. 112 x 166 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-T-1907-63). Legaat van mevrouw H. Gluysteen-van Ommeren, Amsterdam (1907)

Click for large image

RP-P-1886-A-10358_.jpg

Adriaen Collaert, 1578 - 1582

Mei en juni, uit de serie De twaalf maanden door Adriaen Collaert (ca. 1560 - 1618; prentmaker) naar een ontwerp van Hans Bol (1534 - 1593) en uitgegeven door Hans van Luyck.

Twee ronde lijsten met lentelandschappen en voorjaarstaferelen.
Links mei, de maand van de liefde. Op de voorgrond wordt muziek gespeeld, gedanst en gegeten. Er zijn overal paren te zien die samen rondwandelen of spelletjes spelen, waaronder colf. Middenboven het sterrenbeeld Tweelingen.
Rechts juni, de scheermaand. Centraal staat het wassen en scheren van de schapen en het sorteren van hun wol. Middenboven het sterrenbeeld Kreeft. De prent is deel van een serie over de twaalf maanden.

Gravure op papier; onversneden blad. 145 x 304 mm.

Literatuur
• The Collaert dynasty, p. 49; p. 53 (afb.), cat.nr. 1330; 1331

Rijjksmuseum (RP-P-1886-A-10358). Verworven op 20 april 1886.

Bron: Do Smit

Click for large image

Hugo-de-Groot.jpg

Jacob Willemsz. Delff, 1587

Hugo de Groot (1583-1645) op vierjarige leeftijd met colfstok en bal uit 1587 van Jacob Willemsz. Delff (Gouda ca. 1550 -1601 Delft).

Deze potloodschets naar een verloren gegaan schilderij van Jacob Willemsz. Delff I, was in het bezit van Hugo Cornets de Groot te Cuyk, die aldaar in 1864 overleed. De heer Cornets de Groot geeft de volgende beschrijving van dit portret:
'Afbeelding van Huich de Groot in zijne kindsche jaren. Hij was blond, blozend van kouleur, dikke roode wangen en blaauwe oogen daarmede parende. Hij had een wit kraagje om, en manchetjes aan de handen, was gekleed in eene zwarte stoffe met streepjes en puntjes in het geel. Roode kousen. Hij heeft een kolf in de hand met een rood en wit geruit handvat, de leere bal ligt er bij alsook een trom met stokken, fluit, boog en pijl. Witte schoenen met groene roosjes, Hij schijnt in het voorhuis te spelen. Achter in het verschiet ziet men in een vertrek met eene graauwe steenen vloer, hetwelk zijn licht door een kruisgewijz' getraliëd venster ontvangt. Er staat een schrijftafel, waarop een groen kleed, daarop een opengeslagen boek en nog andere boeken liggen. Daarbij een inktkoker. Tegen de wand is een boekenkast geplaatst waaruit een oud man met langen baard en met een zwarte toga met bont aan een boek krijgt, rustend met de linkerhand op de tafel'.
De hier beschreven details zijn afkomstig van een schilderij (olieverf op paneel) dat tot voorbeeld diende voor deze potloodschets die in opdracht van Hugo Cornets de Groot is vervaardigd. De verblijfplaats van het schilderij is sinds 1864 onbekend.

Op de rand staat:
Boven - Huich de Groot
Links - Parvus adhuc referens atavos cognomine magnus
Rechts - Parva moror, justo tempore magna sequar
Onder - Aº Dni Aetatis 4
Van het portret wordt verondersteld dat het goed gelijkend was.

Bekend is natuurlijk de ontsnapping van Hugo de Groot op latere leeftijd per boekenkist vanuit Slot Loevestein. Bij Slot Loevesteijn werd ook gecolfd en bij opgravingen heeft men een houten bal en een loden colfslof gevonden. Deze zijn in het kasteel tentoongesteld en kunnen worden bekeken in het album Spelmateriaal van dit tijdvak.

Potloodschets.

Koninklijke Bibliotheek te Den Haag, archief Cornets de Groot.

Leteratuur
Iconographie van Hugo Grotius van Jhr. Mr. Dr. E.A. van Beresteyn (Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1929)
Kinderen op hun mooist, het kinderportret in de Nederlanden 1500-1700, onder redactie van Jan Baptist Bedaux en Rudi Ekkart. ISBN 90 76 588 11 2.

Click for large image

RP-P-1906-3101_.jpg

Cornelis Dusart

De kindertijd uit de serie De leeftijden van de mens, 'Les Quatres Ages De La Vie Humaine' (serietitel), door Cornelis Dusart (Haarlem 1660 - 1704 Haarlem)

Interieur met spelende kinderen van verschillende leeftijden. Een jong kind zit in een kinderstoel en speelt met een molen terwijl een meisje zich met een pop en een stuk koek bezighoudt. Een jongen vermaakt zich met een kat en een hond. Aan de muur hangt een prent met daarop de 'De trap der leeftijden'. De prent is onderdeel van een reeks van vier prenten over de leeftijden van de mens.

Prent vervaardigd te Haarlem door Cornelis Dusart (vermeld op object) en uitgegeven te Amsterdam door Jacob Gole (vermeld op object)

Mezzotint en gravure op papier; proefdruk. Plaatrand: h 253 mm × b 180 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1906-3101), verworven in 1906

Literatuur
• Douffet - Floris, p. 71, cat.nr. 43

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel, Do Smit

Click for large image

RP-T-1898-A-3725_.jpg

Jacob Esselens

IJsvermaak, door Jacob Esselens (Amsterdam 1626 - 1687 Amsterdam)

Gezicht op een bevroren rivier met mensen op schaatsen en in sleden. Op de vergroting lijkt voor de molen een colfspeler zichtbaar.

Penseel in grijs en bruin, pen in bruin en zwart, ondertekening in grafiet of zwart krijt, doorgegriffeld. 271 x 226 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-T-1898-A-3725), in april 1898 geschonken door mevrouw A.H. Beels van Heemstede - van Loon

Bron: Do Smit

Click for large image

082PF15407GB34do_.jpg

Allaert van Everdingen

English, Français

English
Winter landscape with a skater and colf players on a frozen lake (February), by Allaert van Everdingen (Alkmaar 1617 - 1675 Amsterdam)

Pen, grey ink and wash on paper. 156 x 208 mm / 6 1/8 by 8 1/8 ins.

Provenance
• Vente, Amsterdam, Ploos van Amstel et al, 18 décembre 1775, lot n°C.146
• Probablement Nicolas Nieuhoff, sa vente, Amsterdam, van der Schley et al, 14 avril 1777, dans lot n°Q.1262 ;
• Vente anonyme, Paris, Hôtel Drouot, 28 avril 1928, dans lot n°48;
• Louis Deglatigny (L.1768a), Rouen, sa vente, Paris, Hôtel Drouot, 4 novembre 1937, lot n°152 (acheté par Dupin)

Literature
• A. I. Davies, The Drawings of Allart van Everdingen, 2007, pp. 104, 366, n°530 (avec précisions sur la provenance)

Auctions
• Sotheby's Paris, 1 april 2015, Lot 94

Français
Paysage d'hiver avec personnages sur un lac gelé (février), par Allaert van Everdingen (Alkmaar 1617 - 1675 Amsterdam)

Encre et lavis de gris. 156 x 208 mm. Monogrammé en bas à droite AVE. Porte numéro, verso: 988

Source: Do Smit

Click for large image

aveverdingen_094_.jpg

Allaert van Everdingen

Colf spelers op het ijs, door Allaert van Everdingen (Alkmaar 1617 - 1675 Amsterdam)

Veilingen, verkoop
• Mak van Waaij B.V. en H.S. Nienhuis, Amsterdam. 26 september 1972
• Kunsthandel gebr. Douwes, Amsterdam. maart 1981

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

aveverdingen_095_.jpg

Allaert van Everdingen, ca. 1660

Winterlandschap met colf spelers op het ijs, door Allaert van Everdingen (Alkmaar 1617 - 1675 Amsterdam). Deze tekening maakt deel uit van een serie van 12, de maanden van het jaar. Allaert heeft zes van dit soort series op zijn naam staan.

Allaert van Everdingen was werkzaam als schilder, tekenaar en graficus.

Pen en penseel in bruin. 145 x 92 mm

Amsterdam Museum, collectie Carel Joseph Fodor (1801 - 1860)

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

AN00212118_001_l.jpg

Allaert van Everdingen

English

Drawn on paper by Allart van Everdingen (Alkmaar 1621 - 1675 Amsterdam)

Skating in a Dutch town; a frozen canal with numerous skater and walkers on the ice, two with ice colf clubs, four boats against the left bank and a sledge drawn by a hors at far, houses and windmills beyond.

Brush drawing in brown wash, with some pen and brown ink

Inscription Content: Signed with initials

175 x 277 mm

British Museum (AN212118001)

Source: Saar Nijs

Click for large image

RP-P-OB-50.710___.jpg

Simon Fokke, 1619

IJsvermaak nabij Alkmaar van Simon Fokke (1712 - 1784), naar een ontwerp van Hendrick Avercamp. Op het ijs bevinden zich schaatsende figuren en colfspelers. In de verte de stad Alkmaar.

Gezien de kleding die de spelers dragen en de weergegeven situatie zou het hier ook al het kolfspel kunnen betreffen.

Ets op papier. Plaatrand 157 x 236 mm

Opschriften/merken: S. Fokke fec. Verzamelaarsmerk (= Lugt 240)

Rijksmuseum (object RP-P-OB-50.710). Verwerving: Overdracht van beheer in 1816
Teylers Museum, Haarlem (KG 07251; TvB G 0872)

Bron: www.rijksmuseum.nl

Literatuur
• Hendrick Avercamp : de meester van het ijsgezicht

Click for large image

Fokke_.jpg

Simon Fokke, 1625

De Haarlemmermeer anno 1625 van Simon Fokke (1712-1784), naar een schilderij van Hendrick Avercamp (1585-1634).

Een wachtende en een spelende colver. De speler gebruikt waarschijnlijk een Schotse kliek en voert een 'driekwart swing' uit. Gezien de kleding die de spelers dragen en de weergegeven situatie zou het hier ook al het kolfspel kunnen betreffen.

Gravure. 20 x 30 cm.

Particulier bezit.
Teylers Museum, Haarlem (KG 07249)

Literatuur
• Maandblad 'Golf' 1950, blz. 350
• Geert & Sara Niijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 59. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Bron: Inter-antiquariaat Mefferdt-De Jonge (www.inter-antiquariaat.nl), Robin Bargmann

Click for large image

0146a.jpg

Simon Frisius, 1618

Hyems (Latijn voor winter). Ets uit 1618 van de hand van Simon Wynhoutsz Frisius (de Vries) naar een ontwerp van David Vinckboons, met ijsvermaak waarbij kolf een prominente rol speelt. De prent is onderdeel van vier landschappen van de zelfde ontwerper, die de seizoenen verbeelden, maar elk door een andere kunstenaar zijn gegraveerd.

Simon Wynhoutsz. Frisius (1580-1629).
De prentkunstenaar Simon Wynhoutsz Frisius of De Vries - hij was geboren in de Friese stad Harlingen - ontving zijn scholing waarschijnlijk in Amsterdam. In 1598 vestigde de jonge Frisius zich in Parijs, waar hij zich specialiseerde in het na graveren van gekalligrafeerde letters in koper. Vanaf 1611 werkte Frisius in Den Haag. Hij trad er op als zaakwaarnemer van enkele buitenlandse vorsten. Zakelijke besognes maakten Frisius tot een welgesteld man. Zijn artistieke productie droeg daar ook aan bij. Na zijn dood in 1629 liet Frisius een oeuvre na dat bestaat uit zo'n 230 prenten, voornamelijk etsen. Naast kalligrafische illustraties maakte hij portretten. Ook landschappen en historische scènes werden door Frisius afgebeeld.

Ets op papier. 38,2 x 50,2 cm

Bron: Rijksmuseum (object RP-P-OB-27.458)

Click for large image

B086021_.jpg

Ioan Galle

IJsvermaak voor de St. Jorispoort te Antwerpen, door Ioan Galle (1600 - 1676). Naar Pieter Breughel I (1525 - 1569)

Vergelijk ook de afbeeldingen van Pieter Breughel I en van Frans Huys

Teksten op de afbeelding
Bovenaan:
Lvbcricitas vitae humanae. La lvbricite de la vie humaine. De slibberigheyt van ’s menschen leven

Op de poort:
Porta S. Georgii Antwerpiae 1553

Onder de gravure:
Links - P. Breugel, delineauit et pinxit ad visum 1553
Midden:
Soo rijdtmen op het ijs t' Antwerpen voor de stadt.
D'een herwaerts, d'ander gins, begaept van alle sijen,
D'een stronckelt, genen valt, dien houdt hem recht en prat.
Aij leert hier aen dit beeldt, hoe wij ter wereldt rijen,
En slibb'ren onsen wegh, d'een mal en d'ander wijs.
Op dees vergancklijckheijt veel brooser als het ijs.

Rechts:
Ioan Galle excudit

Gravure op papier. 207 x 232 mm

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie van Steven J.H. van Hengel, Do Smit

Museum Plantijn-Moretus, Antwerpen (135497)

Click for large image

gerritsz_.jpg

Hessel Gerritsz., ca. 1610 - 1620

Winter uit ca. 1610 - 1620

Graficus: Hessel Gerritsz.
Ontwerper: David Vinckboons I
Uitgever: Hessel Gerritsz.

Ets op papier.
Beeld: 17,4 x 24,2 cm
Plaatrand: 19,0 x 24,7 cm
Bladrand: 21,5 x 27,1 cm

Museum Boymans van Beuningen (BdH 9713 - PK), Rotterdam. Legaat van dr J.C.J. Bierens de Haan (1951)

Click for large image

p1600_Jacobde_Gheyn.jpg

Jacob de Gheijn II, ca, 1600

Winterlandschap met colfspelers en schaatsenrijders van Jacob de Gheijn II (1565-1629), naar een schilderij van Roelant Saverij (1576-1629). (Roelant Saverij was gedurende het Utrechtse deel van zijn leven de buurman van het St. Eloyen Gasthuis te Utrecht.)

Gravure 10,7 x 17,7 cm, afkomstig uit de collectie H. Füssli & Cie, Zürich (Lugt 1008).

Literatuur
• Hollstein, 291
• Catalogus Colf-Kolf-Golf, 1982, p. 80
• S.J.H. van Hengel, Early golf, 1982, 1985 en 1990, p.32

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

RP-T-1902-A-4701C_.jpg

Jan van Goyen, 1626

Figuren bij een dorp in de winter door Jan van Goyen (1596 - 1656)

Tekening op papier met zwart krijt, penseel in grijs, bruin, blauw en grijsgroen, 194 x 320 mm

Rijksmuseum (RP-T-1902-A-4701C); schenking van een particulier in december 1902

Literatuur
• Dutch drawings of the seventeenth century in the Rijksmuseum, Amsterdam : artists born between 1580 and 1600, dl. 1: texts, p. 74-75, dl. 2: plates, p. 97, cat.nr. 129
• Land en water : Hollandse tekeningen uit de 17de eeuw in het Rijksprentenkabinet

Click for large image

20090603_120_web.jpg

Jan van Goyen, 1653

IJsvermaak in de buurt van Leiden uit 1653 van Jan van Goyen (1596-1656).

Zwart krijt, gewassen. 12 x 20,5 cm

Rijksprentenkabinet, Amsterdam

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

20090603_119_web.jpg

Jan van Goyen, 1653

IJsvermaak uit 1653 van Jan van Goyen (1596-1656).

Zwart krijt. 21 x 30 cm. Gemonogrammeerd en 1653

Particulier bezit (gebr. Douwes, Amsterdam. 1981)

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

AN00213551_001_l.jpg

Jan van Goyen, 1653

English

Drawn on paper in 1653 by Jan van Goyen (1596 - 1656).

Scene on the ice; a frozen landscape with numerous figures, to left a horse-drawn sled and tent, in the foreground two figures seated on the ground and on the horizon a church and windmill.

Signed and dated

Black chalk, with grey wash. 113 x 194 mm

British Museum (AN213551001)

Literature
• H-V. Beck, 1972, I, p.119, no.342

Click for large image

RP-P-1908-2135_.jpg

Gerard P. Groenning, 1569 - 1575

De mens op tachtigjarige leeftijd uit de serie Tien leeftijden van de mens, door prentmaker Gerard P. Groenning (werkzaam te Antwerpen en mogelijk ook Haarlem tussen 1561 en 1576), mogelijk uitgegeven door Philips Galle.

In een ovaal kader versierd met ornamenten een voorstelling van een oude man die twee jongeren vermanend toespreekt. In zijn hand een stok en een rozenkrans. De twee jongeren hebben colven vast en rennen richting een bevroren rivier. Links op de achtergrond een uil. De prent heeft een Latijns en Frans onderschrift.

Ets/gravure op papier. Plaatrand 240 x 202 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1908-2135), verworven in 1908

Literatuur
• Grijsaards in zwart-wit : de verbeelding van de ouderdom in de Nederlandse prentkunst (1550-1650), p. 129-140; p. 131 (afb.)
• Gerard van Groeningen, dl. 1, p. 53; p. 58 (afb.), cat.nr. 21

Bron: Do Smit

Click for large image

AN01049512_001_l.jpg

Jan van der Heijden, 1688 - 1690

Nederlands | English

Nederlands
Brand in een huis op de Leidschegracht te Amsterdam met colver op het ijs uit 1684. Titel op object: Afbeelding van Brand, op de Leidze Graft ont / staan den 12.de January 1684, in zeer harde Vorst: / en op wat wijze de zelve wierdt geblust.

Gebruikt als illustratie in: Jan van der Heyden, Beschryving der nieuwlyks uitgevonden en geoctrojeerde slang-brandspuiten, en haare wyze van brand-blussen, Jan Rieuwertsz (II), Amsterdam 1690.

Toegeschreven aan Jan van der Heijden (1637 - 1712) naar een eigen tekening.

Gravure op papier. Plaatrand 358 x 25,2 cm.

Rijksmuseum (RP-P-OB-82.093).

Literatuur
• Heer - Kuyl, p. 24, cat.nr. 16
• Frederik Muller, De Nederlandsche geschiedenis in platen : beredeneerde beschrijving van Nederlandsche historieplaten, zinneprenten en historische kaarten, 4 delen, F. Muller, Amsterdam 1863-1882, dl. I (jaren 100 tot 1702), p. 341, nr. 2301/16.
• http://beeldbank.amsterdam.nl/

Bron: Do Smit


English
Print, book-illustration. Etching and engraving attributed to Jan van Vianen (ca. 1660 - 1726 ?) after Jan van der Heyden (1637 - 1712). Published in Amsterdam.

Plate 16: Fire on the Leidse Gracht in Amsterdam (12 January 1684); view of a row of houses on the other side of the frozen canal, lots of smoke and large flames escaping from the roof, firemen fighting the fire with the new fire-engines, while others try to break to ice to get access to the canal water in foreground, a group of men on ice-skates at right; unsigned; after a preparatory drawing by Jan van der Heyden; illustration to Jan van der Heyden's "Beschryving der nieuwlijks uitgevonden en geoctrojeerde Slang-Brand-Spuiten"

Inscription Content: Lettered in lower margin, with Dutch and French title: "Afbeelding van Brand, op de Leidze Graft ont- / staan den 12de January 1684, in zeer harde Vorst: / en op wat wyze de zelve wierdt geblust.".

Etching and angraving. 360 x 257 mm

British Museum (AN1049512001)
Rijksprentenkabinet, Amsterdam. Inv.nr. FM 2301/16

Click for large image

RP-P-OB-55.311_.jpg

Hendrick Hondius I, 1614

Ianuarius (januari), gravure uit 1614 vervaardigd en uitgegeven door Hendrick Hondius (vermeld op object), naar een ontwerp van Jan Wildens (vermeld op object en de schrijver Willem de Groot (1597 - 1662; vermeld op object). De verlener van privilege is onbekend (vermeld op object).

Winterlandschap met ijsgezicht en enkele boerenhuizen. Op het ijs, rechts, wordt geschaatst en gecolfd. Links op de voorgrond een winkel waar koek (?) wordt verkocht. Linksachter een kerk. Onderaan (tussen excudit en Cum) de boraxbus als Hondius persoonlijke signatuur. Onder de voorstelling een tekst in het Latijn. Prent uit een serie van de twaalf maanden.

Eerste prent uit een seire van 12 maanden (1/12): vier prenten gegraveerd door Hondius, de overige acht door Jacob Matham en dit allemaal naar Jan Wildens

Op de afbeelding:
Ioannes Wildens inventor. Henricus Hondius sculpsit et excudit. Cum Privillegio. 1614.

Ianuarius (Januari)
Links: Hic mensis Batavos grallis incedere cernit / Concretas per aquas, invia nulla via est
Rechts: Neptunus cedit, nam fi mutaverit undas, / Et nos mutata nave volare videt. / Guil: Grotius.

Gravure op papier. Plaatrand: 284 x 432 mm

Tentoonstellingen
• Prenten in de Gouden Eeuw: van kunst tot kastpapier
Rotterdam, 21 januari 2006 t/m 19 maart 2006

Rijksmuseum (RP-P-OB-55.311), verworven in 1816

Literatuur
• Hendrick Hondius, p. 83, cat.nr. 72
• Heer - Kuyl, p. 93, cat.nr. 31

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-1885-A-8711_.jpg

Romeijn de Hooghe, 1670 - 1679

Nederlands | English

Nederlands
Colfspeler op het ijs, uit de serie Figures à la mode door prentmaker Romeijn de Hooghe (1645 - 1708) naar een eigen ontwerp en uitgegeven door Nicolaes Visscher I (1618 - 1679).

De afbeelding toont een speler die warme kleding draagt en schaatsen aanheeft, hetgeen voor colven op het ijs gewoon was, maar niet bij kolf. Gelet op het kolfstuk, de doelpaal bij het kolf, is hier waarschijnlijk toch een kolver bedoeld.

Ets/gravure op papier 11/12. Plaatrand 167 x 124 mm

English
Etching on paper by Romeyn de Hooghe (1645 - 1708) and published by Nicolaes Visscher II (1649 - 1702).

A man on the ice with skates, muff, colf club and ball. Plate 11 of a set of twelve.

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1885-A-8711), verworven in april 1885

Tentoonstellingen
• Nederland golft! in het Haags Historisch Museum van 31 mei 2014 tot en met 12 oktober 2014

Literatuur
• Golf, the true story by Michael Flannery
• Serendipity of Early Golf van Robin Bargmann, pagina 72. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Kolven, het plaisir om sig om dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 34. SPOU Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• IJzig koude winterdagen
• Colf Kolf Golf, Early Golf - Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 29. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016

Click for large image

AN00062084_001_l.jpg

Frans Huys, 17e eeuw

Nederlands | English

Nederlands
De slibberachtigheyt van 's menschen leven: Ijsvermaak op de vestingsgracht nabij de Sint-Jorispoort te Antwerpen.

Ongedateerde kopergravure van Joannes Galle (1600 - 1676), naar het schilderij Winterlandschap met schaatsers en vogelknip van Pieter Breughel de Oudere.

23,1 x 29,4 cm (h x b).

English
Engraving on paper, 17th century, made by Frans Huys (1522 - 1562) after Pieter Bruegel the Elder (1526/1530 - 1569), and published by Joannes Galle (1600 - 1676)

Skating and playing ice colf before the Saint George's Gate, Antwerp; a bridge with wagons leads to city gate across middle ground, while skaters fill the frozen canal

Inscription Content: Lettered "P. Breugel delineavit et pinxit ad vivum 1553" in lower l plate margin and "Ioan. Galle excudit" with the letter K in lower r plate margin; also two triplets of Netherlandish text in verse comparing the precariousness of human life with ice-skating in center of lower plate margin; running along top Latin, French and Netherlandish title and the roof of gate lettered "Porta S. Georgii Antverpiae. 1553."

Engraving. 231 x 294 mm

British Museum (AN62084001)

Literature
• Beredeneerde catalogus van de prenten naar Pieter Breughel de Oude door L. Lebeer (1969, pag. 126-129).

Click for large image

RP-P-1885-A-9335_.jpg

Frans Huys, 1556 - 1560

Schaatsenrijders bij de Sint-Jorispoort te Antwerpen, vervaardigd door Frans Huys (vermeld op object; ca. 1522 - 1562) naar een tekening van Pieter Breughel I (1526/1530 - 1569) en uitgegeven door Hieronymus Cock (vermeld op object; 1518 - 1570)
Zie ook de anonieme prent uit 1565 en vergelijk de prent met Latijnse tekstregels van Frans Huys

IJsvermaak en schaatsers op het water rond de stad Antwerpen bij de Sint-Jorispoort. Links op de voorgrond is iemand op het ijs gevallen. Rechts op de voorgrond een kind op een prikslee. Achter de brug en rechts naast de boom wordt gecolfd.

Burijngravure op papier. Plaatrand 234 x 298 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1885-A-9335), verworven op 29 oktober 1885

Tentoonstellingen
• Winter op Schiphol, Amsterdam, 22 december 2004 t/m 21 maart 2005

Literatuur
• Hieronymus Cock : the Renaissance in print, p. 264-265, cat.nr. 70
• Winterlandschap met schaatsers : Hendrick Avercamp, p. 20, afb. 10
• Winterlandscape with skaters : Hendrick Avercamp, p. 20, afb. 10
• Hendrick Avercamp : master of the ice scene, p. 36, afb. 18
• Pieter Bruegel the elder, p. 100, cat.nr. 41
• Spiegel van alledag: Nederlandse genreprenten 1550-1700, cat.nr. 2
• Bruegel: les estampes : catalogue raisonné, cat.nr. 51
• Hendrick Avercamp (1585-1634) bijgenaamd "De stomme van Campen" en Barent Avercamp, 1612-1679, "schilders tot Campen", p. 36, afb. 18
• Les estampes de Peter Bruegel l'ancien, cat.nr. 205
• Heer - Kuyl, p. 163, cat.nr. 28

Bron: Do Smit

Click for large image

20091206_02.jpg

Meynert Jelissen, 1610-1614

Landschap met antieke ruïnes uit ca. 1612 door prentmaker Meynert Jelissen (vermeld op object) naar 'Landschap met gefantaseerde Romeise ruïnes' van Hendrick Avercamp (vermeld op object) en uitgegeven door Claes Jansz Visscher II (vermeld op object). Prent 3/6 uit de serie 'Landschappen'.

Heuvelachtig landschap met antieke ruïnes en diverse figuren. Op de achtergrond schepen op het water. We zien twee kolvers op een weide zonder begroeiing. Prent uit een serie van zes met landschappen.

Gravure op papier. Plaatrand 153 x 255 mm.

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1969-141), in 1969 aangekocht uit het F.G. Waller-Fonds

Literatuur
• Hendrick Avercamp : de meester van het ijsgezicht, p. 16 (afb. 2)
• Heer - Kuyl, p. 195, cat.nr. 3-8

Bron: Do Smit

Click for large image

50442_–_525.jpg

Willem Luytsz. van Kittensteyn, 1608

Tekening van 1 januari 1608, gemaakt door Willem Luytsz. van Kittensteyn (? - Delft of Haarlem 1625 of na 1638)

Maakt deel uit van Spieghel ofte afbeeldinghe der Nederlandtsche Geschiedenissen. Delft.

Spingola (= Ambrogio Spinola) comende over de Merwe met 190. yssleden tot Dordrecht door dien alle revieren door den grooten vorst waren gesloten ende den lesten January. 1608, comende fangst het diep vande mase tot Rotterdam; passerende den eersten February door Delff naer den hage sijn excelentie hem waernemende tot Ryswyck by de hoorn brugge met 8. koetsen na dat sy vande koets springende malcanderen congratuleerden nam hem sy excel' op syn coets den Marquis setten an sy hooger hant
Appendix folio II versus

Handgeschreven manuscript. Afbeelding 19 x 26 cm; manuscript 4 x 26,5 cm

Literatuur
• E. van Meteren, Commentarien ofte Memorien van den Nederlandtschen Staet / Handel / Oorloghen ende
Gheschiedenisse van onzen tyden, 1608 (Appendix folio II versus,)

Bron: Chris Teulings

Click for large image

AN00230866_001_l.jpg

Bartholomeus van Lochom, 1620-1630

English

Engraving on paper, print made by Bartholomeus van Lochom (1607 - fl. 1628) and published by Claes Jansz. Visscher.

Two scenes in ovals; November at left: A peasant wearing a warm hat with two pigs; December at r: four figures wearing ice skates and one of them is a colf player

Inscription Content: Lettered "November" and "December". In lower right corner "6".

Engraving.52 x 85 mm

British Museum (AN230866001)

Literature
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 136. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

RP-P-1964-934_.jpg

Bartholomeus van Lochom, ca. 1630

Twee mannen die colf spelen bij een brug. Ontwerp voor de rand van een achthoekige schotel met scènes van het landleven.

Gravure 4 van 8 op papier in ca. 1630 vervaardigd door de prentmaker Bartholomeus van Lochom (1607 - ?) naar een ontwerp van Hans Janssen (1605 - ?) en uitgegeven door Claes Jansz. Visschier II (1586 - 1652). 58 x 97 mm

Rijksmuseum (RP-P-1964-934). Aankoop uit 1964 uit het F.G Waller Fonds.

Literatuur
• Ornament prints in the Rijksmuseum II : the seventeenth century, deel 1, p. 228, cat.nr. 1285

Bron: Do Smit

Click for large image

Lambert-Leonard-01.jpg

Lambert Lombard, 16e eeuw

Pentekening van colf spelende kinderen door Lambert Lombard (1505 - 1566).

Van de Luikse renaissanceschilder en -architect Lambert Lombard zijn meer dan 600 tekeningen bekend. De meeste daarvan maakte hij in 1537-1538 naar antieke modellen tijdens zijn verblijf in Italië. Van hem zijn ook tekeningen van schermers en worstelaars bekend.

Pentekening. 19,8 x 28,9 cm (volledig blad met vier tekeningen; klik op de regel onder de afbeelding)
Deze tekening kan vervaardigd zijn gedurende de Antwerpse periode van de tekenaar.

Musée de l'Art Wallon, Luik (2138)

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 190. January 2004

Click for large image

Lambert-Leonard-02.jpg

Lambert Lombard, 16e eeuw

Colvende kinderen door Lambert Lombard (1505 - 1566).

Meestal gebruikt de speler dezelfde colf voor slagen op grote afstand en voor een meer precieze slag, wanneer hij de bal in het kuiltje wil doen terechtkomen. In het laatste geval is de speler in het voordeel als hij zijn houding daarop aanpast.

Pentekening. 19,8 x 28,9 cm (volledig blad met vier tekeningen; klik op de regel onder de afbeelding)
Deze tekening kan vervaardigd zijn gedurende de Antwerpse periode van de tekenaar.

Musée de l'Art Wallon, Luik (België) (2138)

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 190. January 2004
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 181. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

1622-.jpg

Dirk Eversen Lons, 1622

Prent van Dirk Eversen Lons (vervaardiger en uitgever; 1599 - ca 1676) uit 1622.

Man met bontmuts in een winterlandschap. Afbeelding 8 van 8 uit de serie Nederlandse klederdrachten.
Een staande man, van opzij gezien, weggedoken in zijn
mantel en met een bontmuts op het hoofd in een winterlandschap. Op de achtergrond een bevroren rivier met kolfspelers en een ijsslede.

Het lijkt erop dat de linkshandige speler de bal wil spelen naar een andere bal voor het bruggetje, maar waarschijnlijk suggereert de vervaardiger hier de speelrichting naar de paaltjes. In dit geval spreken wij in dit webmuseum van kolf.
Achter de speler lijkt een ballenkistje te staan.

Gravure op papier. 87 x 164 mm

• Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-OB-46.261). Verzamelaarsmerk - Lugt 240
• Museum Boymans Van Beuningen, Rotterdam

Bron: Dirk Spijker

Literatuur
• Leyster-Matteus, p. 104, cat.nr. 24

Click for large image

Scan-110101-0003.jpg

Theodoor Matham, 1632

Gravure uit 1632 van Theodoor Matham (1589 - ?).

De gravure diende als illustratie in het boek 'Spiegel van den Ouden en Nieuwen Tijt' van Jacob Cats en is geïnspireerd door Adriaen van de Venne.

De tekst luidt:
Huyselicke saken
Wan dein Esel zu woll ist / so gehet er auffs eiss tanszen
Als den Esel te wel is / soo gaet hy op 't ijs danssen

Bron: Robin Bargmann

Literatuur
• Serendipity of Early Golf van Robin Bargmann, pagina 51. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4

Click for large image

RP-T-00-3655_.jpg

H.C. Mêgert, 1690 - 1710

Het Nijmeegse Raadsel of het Gecompliceerde Huwelijk, afbeelding gebaseerd op een in 1619 voltrokken huwelijk.
Het Raadsel Hangende in een schildery tot Nymegen op het stadhuys (titel op object)

Schilderij hangende op het raadhuis van Nijmegen met een familieportret met ingewikkelde relaties afkomstig uit een huwelijk aldaar gesloten in 1619. Met vier verzen en de uitleg van de raadsel op het blad onder de voorstelling (zie volledige afbeelding in hoge resolutie).

Werk van H.C. Mêgert (vermeld op object)

Tekst boven de afbeelding:
Het Raadsel
Hangende in een Schilderij tot Nijmegen op het Stadhuijs; Verbeelt een jonge / Vrouw hebbende een Out man leggen in haar Schoot waar neffens staan zijn Ses Zoonen; te Weten, twee in het Root / twee in het Groen, en twee in het Wit.

Vier teksten onder de afbeelding:
De Vrouw van den Ouden Man Spreekt
Merkt wel en Ziet op dit verklaaren mijn,
De twee in ’t Root mijn Vaders broeders zijn
De twee in ’t Groen zijn mijn Moeders Broeders
De twee in ’t Wit zijn mijn kinders en ik Moeder
heb van deze Zes den Vader tot mijn Man
Dat Maagschaps Graat mij niet beletten kan

De twee Soonen in ’t Root Seggen
Het waar ons leet zoo ’t waer achter gebleven
Dat onze Nicht waar onse Vader gegeven
Want zij is niet ons Vaders Nicht
’t welk niemant zal geraaden licht

De twee in ’t Groen Seggen
Het is wonder te merken in deser Figuren
Want hij is onze Vader in der Naturen
Ende heeft onse Nicht getrouwt
’t Welk ons nochtans niet en berouwt

De twee in ’t Wit seggen
Onzer aller Vader is den Oude Man
Onzer tweër Moeder is de juffrouw dan
Maar Secht ons, hoe het doch kan komen
Dat ons Broeders zijn ons Moeders Oomen.

Uitleg van het raadsel (helemaal onderaan):
De uijtlegging van het Raadsel
Huijbert den Ouden Man trouwt voor zijn eerste Vrouw Anna een Weduwe, hebbende een Voorsoon genaamt / Gijsbert, en teelt bij haar zijn twee Sonen in het Root, Adam en Avent; dese Vrouw gestorve zijnde, trouwt voor zijn tweede / Vrouw weder een Weduwe genaamt Beel, die een Voor Dogter had genaamt Jacomijn, en krijgt bij haar de twee Soo / nen in het Groen Bartel en Barent. Ondertusschen trouwt de Voorsoon van de eerste Vrouw met de Voordochter / van de tweede Vrouw, die gesamentlijk een Dochter procureërem; genaamt Charlotte, die naarderhand word de / derde Vrouw van den Ouden Man; bij de welke hij genereert zijn twee jonchste Soonen in het Wit, / genaamt Casper en Coenraat.
H.C. Mêgert

Penseel in kleuren en pen in bruin op papier. 454 x 318 mm.

Rijksmuseum (RP-T-00-3655). Verworven in 1881.

Bron: Do Smit

Click for large image

20081125_016.jpg

Jan Molijns, 1655

De bevroren Schelde te Antwerpen van Jan Molijns uit 1655.

Helemaal links in beeld een schaatser met een kolfstok over de schouder. Aan het gekromde uiteinde leiden we af dat het hier geen zwierstok betreft.

Bron: http://www.iceskatesmuseum.com/museum-n/index-n.htm

Click for large image

AN01053205.jpg

Monogrammist ATP, 1537

The Four Seasons, Hyems (= Winter)

Plate 4/4: Winter. Allegorical scene with a large chariot consisting of trees on a road at centre, carrying the personification of Winter ('Hyems') and the god Janus, preceded and followed by other gods and personifications (e.g. Vulcanus and Somnus at left; Horror and Tenebre at right), three banners beyond with names of months (December, Ianuarius and Februarius) and the respective zodiac signs (ram, aquarius and pisces)
Woodcut (two blocks printed on two sheets pasted together)
Colf players can be seen between the labels Januarius and Februarius

Woodcut on paper. Print made by Dutch 'Monogrammist ATP'. 341 (trimmed) x 486 mm. Unmounted.

Inscriptions
• Labelled above each figure.
• Kettered in top centre: "Ouid.2.metamorph. / Et glacialis Hyems anos hirluta capillos.".

British Museum, London (E,9.199)

Literature
• Hollstein 4

Click for large image

aertvandernee_133_2.jpg

Aert van der Neer, tussen 1645 en 1677

Schaatsers bij de Montelbaantoren in Amsterdam, door Aert van der Neer in het Album Amicorum van Jacob Heyblocq (p. 133)

Album amicorum van Jacobus Heyblocq (1623-1690), rector van de Latijnse school te Amsterdam. Amsterdam [etc.], 1645-1678.
Contemporaine zwarte leren band met goudstempeling.
Bevat 196 inscripties, waaronder 41 tekeningen, 2 gravures, 3 knipwerkjes en een titelpagina in een cartouche van bladeren. Papier, 310 pp., ill. 92×153 mm.


Studenten en hun vriendenboeken in de zeventiende eeuw
In de tijd van Jacob Heyblocq (1623-1690) zijn vriendenboeken (in het Latijn alba amicorum) vooral populair onder studenten die van universiteit naar universiteit reizen. Ze nemen de kleine boekjes mee op reis. Wanneer ze mensen ontmoeten die ze niet willen vergeten, vragen ze hun iets in hun album te schrijven. Dat zijn meestal korte citaten en uitingen van vriendschap met een datering en een ondertekening. Soms laten de studenten hun portret in het album zetten of het familiewapen. Het album reist met de student mee totdat zijn studie klaar is, en verdwijnt dan meestal in een lade.

Heyblocqs ambities met zijn album
Jacob Heyblocq pakt het iets anders aan. Hij is nog wel student theologie in Leiden als hij in 1645 met het album begint, maar op de eerste pagina maakt hij direct duidelijk dat hij veel meer wil dan een standaard vriendenboek.
Heyblocq richt zich in het Latijn tot de ‘grootste, geleerdste, nobelste’ mensen van zijn tijd en zegt dat hij naast al zijn verplichtingen maar één groot plezier in het leven kent: kijken naar albumbijdragen. Hij vraagt ‘de grootste denkers van deze eeuw en koninklijke hoogheden’ om ‘briljante bijdragen’ te schrijven in dit ‘gedurfde boek’. Hij belooft dat na de dood van de schrijvers wat zij geschreven hebben zal blijven voortbestaan.Wie schrijft die blijft, zeggen we tegenwoordig.

Heyblocqs beroemde Amsterdamse ‘vrienden’
Heyblocq maakt werk van zijn ambitie. Na zijn studie gaat hij lesgeven aan de Latijnse school aan de Nieuwe Zijds in Amsterdam. Amsterdam is in de ‘gouden’ zeventiende eeuw een wereldstad waar wetenschap, kunst en cultuur tot grote bloei komen. Rond 1660 wordt Heyblocq rector van zijn Latijnse school en door deze positie komt hij in aanraking met de culturele elite van Amsterdam. Dichters, professoren , tekenaars en schilders vraagt hij om een bijdrage.

Bijzondere bijdragen in Heyblocqs album
De meeste bijdragen zijn een stuk uitgebreider dan de gebruikelijke vriendschapsbetuigingen. Veel gedichten zijn voor de gelegenheid gemaakt. Ze zijn over het algemeen in het Nederlands of het Latijn.
De naam Heiblocq wordt vaak als inspiratie gebruikt. Een heiblok is het zware blok van de heimachine waarmee palen in de grond worden geslagen. Zo dicht Joost van den Vondel, een van Nederlands beroemdste schrijvers uit de zeventiende eeuw:

Jakob, pryst ghy eeuwigh werck,
Bouw geen huis, veel min een kerck
Op den veengront van elcks zin,
Want die gronden zacken in;
Schoon men hout noch Heiblocq spaer.
Veengront dreight u met gevaer. [p. 11)

Met andere woorden: Bouw (je leven) liever op de rots van eeuwige waarden dan op de moerasgrond van de waan van de dag. Veengrond is en blijft onstabiel, ook als je palen en een heiblok gebruikt.
Ook Rembrandt van Rijn levert een bijdrage. Hij tekent in 1661 een geliefde scène uit de Bijbel, het moment dat Jezus door zijn ouders in de tempel wordt voorgesteld aan Simeon.

Het rijkste vriendenboek van Nederland
Met al die beroemde bijdragen is dit het rijkste vriendenboek uit de Nederlandse geschiedenis. Geen enkel ander album is zo mooi geïllustreerd. We vinden er prachtige landschappen in getekend, maar ook mythologische scènes verfraaien het boek, bijvoorbeeld met een tekening door Gerbrand van den Eeckhoudt, een leerling van Rembrandt.
Het boek bevat ook uitgewerkte tekeningen met een passende, wijze spreuk:

Wat is den Mens alleen?
Daar valt niet om te Schaacken
Dus vindt ick geen partuur,
zoo moet ick ’t Schaacken staacken.

Heyblocqs album en de Koninklijke Bibliotheek
Het album amicorum van Jacob Heyblocq wordt in 1901 aan de KB geschonken door U.M. Kneppelhout-Van Braam.

Click for large image

Pieter_de_Neyn.jpg

Pieter de Neyn, ca. 1630

Gezicht op de Blauwpoort en muurhuizen te Leiden. Toegeschreven aan Pieter de Neyn (1597-1639).

Pieter de Neyn is een epigonist van Jan van Goyen.

Gemeentearchief Leiden

Bron: Cees van Woerden

Click for large image

AN00403364_001_l.jpg

Pieter Nolpe, 1640-1652

English

Etching on paper made by Pieter Nolpe (1613/1614 - ca. 1652/1653) after Paulus Potter (1625 - 1654) and published by Frederick de Wit in Amsterdam.

A crowd on a frozen river with a horse drawing a sled in the centre and others skating of playing ice colf.

Inscription Content: Lettered with title in centre, and on each side parallet couplets of verse in Dutch and French; with 'P.Potter Inventor / Pieter Nolpe fecit / F. de Wit excudit'. Numbered 4

403 x 522 mm

British Museum (AN403364001)

Source: Saar Nijs

Click for large image

RP-P-OB-66.142_.jpg

Cornelis Ploos van Amstel, 1758 - 1762

Colfspeler van Cornelis Ploos van Amstel (1726 - 1798) naar een tekening van Hendrick Avercamp.

Prenttekening; ets in crayonmanier. 14,2 x 9 cm

Rijksmuseum (object RP-P-OB-66.142)
Verwerving: Overdracht van beheer in 1816

Bron: www.rijksmuseum.nl

Literatuur
•Cornelis Ploos van Amstel, 1726-1798 : kunstverzamelaar en prentuitgever, p. 278-279, cat.nr. 54

Click for large image

RP-P-OB-24.658_.jpg

Cornelis Ploos van Amstel, 1758 - 1762

Colfspeler van Cornelis Ploos van Amstel (1726 - 1798) naar een tekening van Hendrick Avercamp.

Prenttekening; ets in crayonmanier. 14,6 x 9,1 cm

Rijksmuseum (object RP-P-OB-24.658)
Verwerving: Overdracht van beheer in 1816

Bron: www.rijksmuseum.nl

Literatuur
• Cornelis Ploos van Amstel, 1726-1798 : kunstverzamelaar en prentuitgever, p. 278-279, cat.nr. 54

Click for large image

RP-T-1909-44__.jpg

Cornelis van Poelenburch, 1622

Colfspelers bij een antieke ruine (Colf players with an antique ruin). Pen and ink drawing with wash by Cornelis van Poelenburgh, 1622. 18,7 x 31,2 cm.

Two warmly dressed men contest a singles match of colf, along the bank of a meandering river. Although the clubhead of the player to the right is hidden in the rough, his companion holds the colf for the scoring shot in the game

Zoals vele andere Nederlandse kunstenaars trok Cornelis naar Rome om zijn blik te verruimen en zijn kunstzinnige vaardigheden te verbeteren. Tijdens zijn verblijf aldaar trok hij op met Paul Bril, in 1622 68 jaar, en met Bartholomeus Breenbergh, toen 22 jaar. Aangenomen wordt dat het deze twee medekunstenaars zijn die hier zijn afgebeeld (Bartholomeus Breenberg links en Paul Bril rechts).
Op de achtergrond zien we een schets van het oude Rome.
Onder de spelers is de tekst 'in Zoomer 1622' geschreven.

Steven J.H. van Hengel
In the beginning of the 17th century it was quite customary for artists from the Low Countries to go to Rome for some year to learn about the Italian style and technique of painting and drawing. When in Rome they united into the 'Band of Painters', a sort of club with nicknames and all.
Cornelis van Poelenburgh, born at Utrecht in 1586, went to Rome in 1617 and stayed until 1625. When in Rome he became friends with the older Paul Bril (born at Antwerp in 1554) who had come to Rome in 1617 and stayed there until his death in 1526.
Bartholomeus Breenberg was born in Deventer in 1598 and went to Rome in 1620. He was the third of this trio of friends who were often together in the Holy City.
On a sunny day in 1622 Cornelis van Poelenburgh made a small pen-drawing (18.7 x 31.5 cms) . Here then are two men in Dutch garb who, having brought their clubs and balls from home, converted the tuins of ancient Rome into a golf course. Cornelis caught them when the younger had played his ball into the tough and the elder was 'giving him a line'. It is more then probably that the player is Bartholomeus Breenberg and the 'pointer' is Paul Bril. They were a strange group in age, Cornelis was then 36, Bart 22 and Pauk 68!
Bart and Paul must have been keen players to have brought their clubs and balls all that way. For Paul this is substantiated by his painting of 1624, now in the Minneapolis Intitute of Arts, in which he painted a strange concoction of pall-mall and golf (both very popular in his native Antwerp) into an Italian background. Nostalgia?
The scene could have been drawn today. If your partner would ask you to point out the line of play when he is in the rough you would probably do what Paul did in 1622. You golf garb though, may not be quite so eleborate.
Cornelis gave Paul a club with too long a shaft. It must have been a slip of his pen, easily forgiven when you realise that the size of this part of the picture is in actual fact about the size of a postage stamp.
The drawing is now in the Cabinet of Prints and Drawings adjacent to the National Gallery (|Rijksmuseum) in Amsterdam. If you ever get there and want to see it ask for: Tekg.A.form.Nr.A24 - and bring a magnifying glass!

Tekening op papier. Pen in bruin, penseel in bruin, grijs en lichtblauw. 188 x 315 mm

Rijksmuseum (RP-T-1909-44), Amsterdam, Verworven in 1904.

Literatuur
• Golf through the ages by Michael Flannery, pages 130. January 2004
• Dutch drawings of the seventeenth century in the Rijksmuseum, Amsterdam : artists born between 1580 and 1600, dl. 1: texts, p. 121, dl. 2: plates, p. 146, cat.nr. 264
• Land en water : Hollandse tekeningen uit de 17de eeuw in het Rijksprentenkabinet

Bron: Do Smit, Sara Nijs

Click for large image

31356501_.jpg

Abraham Rutgers, before 1664

A Street in Jisp on a Winter's Day (before 1664) by Abraham Rutgers (1632 - 1699)

In this image of the small whaling village of Jisp, people chat and stroll before a row of densely packed wooden buildings typical of North Holland in this era. On the frozen canal at right, others play kolf. In the distance, the delicate bare branches of the trees create black tracery against the pale sky, their round tops echoing the curve of the bridges below and arc of birds overhead.
Although Rutgers used both copies and his imagination as sources for his drawings, he drew this quintessential Dutch winter genre scene from life. It is one of two drawings the artist did of the same location on different occasions. Rutgers effectively captures the chill of a winter day with crisp pen work, particularly visible in the architectural details, contrasting against the expanse of white paper and gentle grey and brown washes in the sky and bank of snow.
Jisp banned construction of new thatch roofs in 1647 as a precautionary measure. The drawing can therefore be dated before 1664, when a significant fire damaged the city, and likely destroyed any thatched roofs in the city. Close observation also reveals that Rutgers used a slightly different ink to draw the figures on the left than the rest of the drawing, suggesting that he was not satisfied with his original composition and added to it at a later time.

Drawing on paper. Pen and brown and black ink and brown and gray wash. 19,3 x 30,6 cm / 7 5/8 x 12 1/16 in
The backing bears the collector's mark (not in Lugt) of Jacobus A. Klaver, Amsterdam

The J. Paul Getty Museum, Los Angeles (2008.18)

Source: Do Smit

Click for large image

abrahamrutgers.jpg

Abraham Rutgers, voor 1699

Schaatsers en colfspelers op de Vecht, Abraham Rutgers (1632-1699)

Tekening op papier, pen in bruin, penseel in bruin, zwart krijt. 204 x 263 mm

Teylers Museum, Haarlem (P+ 047)

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

ruysdael_082.jpg

(Naar) Salomon van Ruysdael

The Hague scene on the ice of a frozen river with a 'koek en zopie' in the foreground, (after) Salomon van Ruysdael (Naarden ca. 1600/1603 - 1670 Haarlem)

Black chalk and grey wash on paper. 199 x 319 mm

Exhibited
• Dessins Exposés chez Bernard Houthakker, Amsterdam. 1953, No. 46

Auction
• Sotheby - Mak van Waaij, Amsterdam

Source: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie Steven J.H. van Hengel

Click for large image

RP-P-OB-7052_.jpg

Aegidius Sadeler, 1620 en/of 1624 - ca. 1650

Winter (Hyems; titel op object), uit de serie De vier seizoenen, vervaardigd te Praag door prentmaker Aegidius Sadeler (Antwerpen ca. 1570 - 1629 Praag) naar een ontwerp van Pieter Stevens I (vermeld op object) en Pieter Stevens II (vermeld op object) en uitgegeven in Venetië door Marcus Christoph Sadeler (vermeld op object)

Winterlandschap met rechts een bevroren rivier waarop wordt geschaatst en gecolfd. In de verte een brug en op de rechteroever een dorp. Links op de voorgrond wordt hout gekapt, gezaagd en gesprokkeld.

Gravure op papier. Plaatrand 232 x 324 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-OB-7052). Verworven in 1816

Literatuur
• Aegidius Sadeler to Raphael Sadeler II : text, p. 39, cat.nr. 145
• Aegidius Sadeler to Raphael Sadeler II : plates

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-OB-15.052_.jpg

Herman Saftleven, 1650

Schaatsers op het ijs bij de stadsmuur ter hoogte van de Wittevrouwensingel en de Wittenvrouwenpoort te Utrecht. Links spelen mensen colf en rechts een schaatsende man met een hond. Op de achtergrond verscheidene schaatsers en een boerderij. Voorstelling van de winter uit een serie van de vier seizoenen.

Prentmaker Herman Saftleven (1609 - 1685) naar eigen ontwerp. Ets op papier. Plaatsrand 134 (b) x 135 (h) mm

Vertaling van de tekst
De koude winter komt wanneer het ijs de loop van de wateren beteugelt en het gladde ijs een weg maakt voor de voeten,

Bronnen
• Rijksmuseum (RP-P-OB-15.052)
• Het Utrechts Archief (cat. TA.Da 5.86)

Tentoongesteld
• In het teken van de Tijd II, Leuven 10 mei 2003 t/m 3 augustus 2003

Literatuur
• Kolven, het plaisir om sig om dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 36. SPOU Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• Jan Saenredam to Roelandt Savery, p. 122, cat.nr. 4
• Landschappen, door Irene de Groot

Click for large image

AN00223516_001_l.jpg

Herman Saftleven

Figures on a frozen canal; three men standing talking in the foreground, a woman pushing a child in a sledge and a colf player behind at right and a man and woman at left.

Black chalk, with grey-brown wash drawn on paper by Herman Saftleven (1624 - 1685). Height: 92 millimetres; width: 68 millimetres

The British Museum, location Dutch Roy XVIIc. Registration number 1836,0811.495
Purchased from William Smith, the printseller. Previous owner/ex-collection: John Sheepshanks

Source: Geert & Sara Nijs

Literature
• Schulz 1077
• Hind 16

Click for large image

AN00238919_001_l.jpg

Gillis van Scheyndel, 1631-1656

Etching from 1620-1630 made by Gillis van Scheyndel (1622 - 1650s) and published by Cornelis Danckerts in Amsterdam.

Winter scene with skaters on ice; at left a skater pushes a sledge; three figures by a boat play ice colf.

Ets op papier. Plaatrand 107 x 154 mm

Birtish Museum (AN238919001)
Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-OB-15.124), verworven in 1816

Literature
• Salomon Savery to Gillis van Scheyndel, p. 230, cat.nr. 111-1

Source: Saar Nijs

Click for large image

386.jpg

Hendrick van Schoel, 1595 - 1622

Hyems (= Winter), vroeg 17e eeuwse ets, in Rome vervaardigd door Hendrick van Schoel (prentmaker; ? - 1622) naar een tekening van Hans Bol (vermeld op object; 1534 - 1593) en uitgegeven door Justus Sadeler (vermeld op object; 1583 - ?) met de afbeelding van een bevroren kanaal.
Linksonder: Henrich van Schoel; rechtsonder Justus Sadeler.

Een grote groep personen vermaakt zich op het ijs van een dichtgevroren kanaal met sleetje rijden, schaatsen en kolven. Op de voorgrond slaan dik ingepakte mensen de gebeurtenissen op het ijs gade. De prent is deel van een serie van vier prenten met de vier seizoenen.

Ets op papier. Plaatrand: 186 x 252 mm

Rijksmuseum (RP-P-1900-A-21965). Verworven in juli 1900.

Literatuur
• François Schillemans to J. Seuler, p. 17, cat.nr. 7

Bron: Saar Nijs, Do Smit

Click for large image

RP-P-1882-A-6206_.jpg

Christoffel van Sichem, 1600 - 1605

IJsschuit, ca. 1600 door Christoffel van Sichem I (ca. 1546 - 1624).
Een nieu inventie van een schuyt, de welcke over het ghevrooren ys ende gelat landt seylt (titel op object)

Een ijsschuit zeilend over het ijs in een dorp, ca. 1600. Op het ijs ook kolfspelers, soldaten en een man met een duwslede. Met bovenschrift van 2 regels en onderschrift van 4 kolommen in het Nederlands, in boekdruk buiten de plaat op het blad. Het bovenschrift luidt: EEN NIEV INVENTIE VAN EEN SCHUYT, DE WELCKE OVER HET GHEVROOREN YS ENDE GELAT LANDT SEYLT, met volck gheladen, alsoo die hier ghefigureert staet, de vvelcke in tvvee uyren 7. mijl vaert, ghelijck het gheschrift breeder uytvvijst.

Toelichting
Muller beschrijft onder nr. 1159B het exemplaar in de Atlas van Stolk. Dit exemplaar heeft andere begeleidende teksten.

Gravure en boekdruk op papier. 242 x 424 mm

Rijksmuseum (RP-P-1882-A-6206). Verworven in 1882.

Literatuur
• The German political broadsheet 1600-1700, dl. I, p. 353, cat.nr. PA-14
• De Nederlandsche geschiedenis in platen : beredeneerde beschrijving van Nederlandsche historieplaten, zinneprenten en historische kaarten, dl. 4, p. 119, cat.nr. 1159B (variant)
• Serendipity of Early Golf van Robin Bargmann, pagina 72. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4

Bron: Do Smit

Click for large image

jansteen_.jpg

Jan Steen, na 1646 - 1679

IJsvermaak, door Jan Steen (1626 - 1679)

Pen in bruin, penseel in grijs op papier. Papier 195 x 310 mm

Teylers Museum, Haarlem (Q+ 018)

Bron: Do Smit

Click for large image

p1640_Jacques_Stella.jpg

Jacques Stella, ca. 1645

Gravure van Jacques Stella (1596-1657) met colvende putti.

Een putto (meervoud: putti of putto's) of amoretto is in de beeldhouw- en schilderkunst een mollig kinderfiguurtje, bijna altijd mannelijk en meestal naakt. Als het kind vleugeltjes heeft, spreekt men ook van een cherubijntje. Putti komen vooral voor in de renaissance-, barok- en rococokunst.

Het woord putto komt uit het Italiaans en was oorspronkelijk een scheldnaam voor een kleine jongen.

De tekst op de afbeelding luidt:
La Crosse
Malgré le temps & la Saison,
ceux cy sortent de la maison,
& s'en vont Crosser par caprice;
& la chacun pour le Degot
s'eschauffe, & dans cet exercice
la Crosse leur vaut un Fagot,
41

Deze afbeelding betreft nummer 41 uit een serie van 50 kinderspelen.

Gravure op papier. 11,9 x 14,3 cm

Literatuur
• Naglers Künstler Lexicon, Band XIX, pagina 401

Zie ook het spiegelbeeld van deze afbeelding van Cornelis Danckerts in het album 'Malie en verder aan colf of kolf verwant'.

Bron: Stichting NGA Early Golf, Geert Nijs

Click for large image

RP-P-OB-5718_.jpg

Andries Jacobsz Stock (...?), ca. 1610

English, Nederlands

English
Engraving on paper from ca. 1610, attributed to Andries Jacosz Stock (ca. 1580 - 1648?), naar Jacob de Gheyn II (1565 - 1629), published by Nicolaes de Clerck in Delft.

Winter landscape with skaters; a dwelling with felled trees and swine and right figures playing ice colf.

Inscription Content: Lettered at right 'D.G. in.' In the margin 'Frigus ... spectans'. Numbered blow right corner '5'.

110 x 178 mm

British Museum (AN124028001 and AN124026001)

Source: Saar Nijs

Nederlands
Winterlandschap met schaatsers, prent 5 van 6 uit de serie Landschappen.
Een huis aan een bevroren rivier of meer waarop mensen schaatsen en colf spelen. Links op de voorgrond een stel met een baby. Onder de voorstelling één regel Latijnse tekst. Deze prent is onderdeel van een serie van zes (op één na) genummerde prenten met landschappen.

Prent van Andries Joacobsz. Stock (1582 - 1648) naar een ontwerp van Jacob van Gheyn II (vermeld op object; 1565 - 1629) en tussen 1608 en 1612 uitgegeven door Nicolaes de Clerck.

Ets op papier. Plaatrand 108 x 175 mm

Rijksmuseum (RP-P-OB-5718). Verworven in 1816

Literatuur
• The De Gheyn family, part II, p. 72, 78 (afb.), cat.nr. 220

Click for large image

grand_jeu_crosse_van_velde_adriaen.jpg

Adriaen van de Velde

Kolfspel van Adriaen van de Velde

Musée du Louvre, Parijs, collection Rothschild

Bron: http://www.muzeocollection.de/de/reproduction-tableau/o511415-jeu-crosse-van-velde-adriaen.html

Literatuur
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 204. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

20090603_088_web.jpg

Esaias van de Velde

Markt bijj stadspoort van Esaias van de Velde (1590-1630). Ongedateerd.

Crayon, gewassen. 17,2 x 27,3 cm

Literatuur: H-U.Beck, Supplement nr. 382A

Particulier bezit

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

20090603_083_web.jpg

Esaias van de Velde

Winterlandschap bij een bevroren rivier met grote vierkante toren rechts, 5/7 uit de serie Liggende landschappen van Esaias van de Velde.

Watermerk: M in gekroond schild

Ets (Burchard 34e, enige staat). 11,3 x 17,7 cm. Ex. coll. Hillinger

Rijksmuseum (RP-P-1885-A-9776), aangekocht 1885

Literatuur
• Esaias van den Velde 1587-1630, p. 333, 334, cat.nr. E 30

Click for large image

20090603_090_web.jpg

Esaias van de Velde, 1653

IJsvermaak met koek-en-zopie van Esaias van de Velde (1590-1630).

Crayon, gewassen. 20,4 x 30 cm.
Getekend: VG 1653

Literatuur: H-U.Beck 'Jan van Goyen' 1972, nr. 356

Particulier bezit. Gebr. Douwes, Amsterdam (1981)

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

Velde-v.d.E.jpg

Esaias van de Velde, 1e helft 17e eeuw

Ets met schaatsers, slee en kolver op een bevroren rivier bij een boerderij uit de eerste helft van de zeventiende eeuw.

11 x 17,3 cm

Bron: Germ Gjaltema

Click for large image

RP-P-1878_.jpg

Naar Esaias van de Velde, 1614-1617

Boerderij bij bevroren rivier met schaatsers en een colver op het ijs uit de serie Kleine landschappen naar een prent van Esaias van de Velde (1587 - 1630).

Vervaardiger is anoniem, naar een prent van Esaias van de Velde. Uitgever Claes Jansz. Visscher II (1586 - 1652).

Ets in spiegelbeeld naar een prent van Esaias van de Velde op een iets kleiner formaat. Kort na de uitgave van de serie met zeven kleine landschappen van Van de Velde verscheen op initiatief van dezelfde uitgever een serie van zestien landschappen naar zijn werk. Twee landschappen uit deze reeks waren kopieën naar Van de Velde's prenten, waaronder dit landschapje met een boerderij en schaatsers en een colver op het ijs.

Verzamelaarsmerk: Lugt 2227

Ets, 54 x 93 mm

Rijksmuseum (RP-P-1878-A-1678). Aankoop 7 januari 1878.

Literatuur
• Esaias van den Velde 1587-1630, p. 329, 337, cat.nr. onder E 22, copy A 37

Click for large image

RP-P-1878-A-1660_.jpg

Esaias van de Velde, 1614

Boerderij bij bevroren rivier met schaatsers en een colver op het ijs uit de serie Kleine landschappen naar een prent van Esaias van de Velde (1587 - 1630).

Vervaardiger is Esaias van de Velde naar een eigen ontwerp. Plaats van vervaardiging: Haarlem.

Ets op papier, 68 x 92 mm

Verzamelaarsmerk: Lugt 2227

Ets, 54 x 93 mm

Rijksmuseum (RP-P-1878-A-1660). Aankoop 7 januari 1878.

Literatuur
• Esaias van den Velde 1587-1630, p. 329, 331, cat.nr. onder E 22

Click for large image

RP-P-1878-A-1676_.jpg

Naar Esaias van de Velde, 1610 - 1617

Schaatsers eb colfspelers op het ijs voor boerderijen, 3/16 uit de serie Landschappen naar Esaias van de Velde.

Anonieme prentmaker naar prent van Esaias van de Velde (1587 - 1630), uitgegeven door Claes Jansz. Visscher II (1586 - 1652)

Ets op papier, 58 x 97 mm

Rijksmuseum (RP-P-1878-A-1676). Aankoop 7 januari 1878.

Literatuur
• Esaias van den Velde 1587-1630, p. 339, cat.nr. A 25

Click for large image

RP-P-1878-A-1701_.jpg

Esaias van de Velde, 1616

Boerderij bij bevroren rivier met schaatsers uit de serie Liggende landschappen door Esaias van de Velde (1587 - 1630).

Prentmaker Esaias van de Velde, naar eigen ontwerp. Uitgegeven door Johannes Pietersz. Berendrecht (vermeld op object), 1590 - 1645.

Ets op papier, 114 x 171 mm (plaatrand). Verzamelaarsmerk: Lugt 2228a

Rijksmuseum (RP-P-1878-A-1701), aangekocht op 7 januari 1878.

Tentoongesteld
• Licht en Donker - MOP 2. Amsterdam, 9 juni 2009 t/m 31 augustus 2009

Literatuur
• Esaias van den Velde 1587-1630, p. 332, 334, cat.nr. E 29
• Catalogue raisonné d'estampes de l'école hollandaise et flamande... formant la collection de feu M. de Ridder, dans la vente... aura lieu à Rotterdam... le 9 avril 1874, cat.nr. 1181

Click for large image

0000279303_RKD.jpg

Esaias van de Velde, voor 1617

Winterlandschap met colfspelers op een bevroren kanaal (Winter landscape with people playing kolf on a frozen canal) door Esaias van de Velde

Tekening op papier, pen in bruin, kaderlijn in pen in bruin, gewassen in grijs. 57 x 99 mm. Gemonogrammeerd rechtsonder: E.V.V. Datering ontbreekt

Collecties
• private collection Ernst Jürgen Otto, Berlijn/Celle
• art dealer C.G. Boerner, Leipzig/Düsseldorf/New York
1962 - gesignaleerd
• art dealer Gebr. Douwes, Amsterdam/Londen
• Stichting P. en N. de Boer, Amsterdam , inv./cat.nr 561

Literatuur
• Laren 1966 (tekeningen) , p. 39, nr. 236
• Keyes 1984 , p. 232, nr. D 64 , afb. en opgave van herkomst

Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD, 0000279303)

Bron: Do Smit

Click for large image

20090603_086_web.jpg

Esaias van de Velde, voor 1620

Schaatsenrijders bij een stadswal van Esaias van de Velde (1590-1630).

Crayon en pen, gewassen. 12,2 x 17 cm

Particulier bezit.

Provenance
• Collectie Jhr. J. Goll van Frnkenstein
• Grahl, Dresden
• C.G. Boerner, Leipzig (1912)

Gebr. Douwes, Amsterdam (1981)

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

p1620_20090603_061.jpg

Esaias van de Velde, ca. 1620

Fantasie op een gezicht op Utrecht. Ongedateerde gravure van Esaias van de Velde (1590-1630)

Royal and Ancient Golf Club St. Andrews, Schotland

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

esaias-vd-velde-c1620.jpg

Esaias van der Velde, ca. 1620

Twee titels: IJs op de Schelde of Fantasiegezicht op Utrecht, door Esaias van der Velde (Amsterdam 1590 - 1630 Den Haag). Ca. 1620

Royal and Ancient Golf Club St. Andrews, presented to the Club by Lord Boothby in 1949

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

RP-P-OB-5720__.jpg

Jan van de Velde II, 1603 - 1641

Winterlandschap (De Zijlpoort te Haarlem?) met schaatsers, sleden, colvers en een brug. Eerste prent uit de serie van zes Landschappen, klein formaat.

Ets op papier. Plaatrand 100 x 200 mm
Verzamelaarsmerk: Lugt 240

Rijksmuseum (RP-P-OB-5720). Verworven in 1816. Prentmaker Jan van de Velde II (vermeld op object; 1593 - 1641) en uitgegeven door Claes Jansz. Visscher II (vermeld op object; 1586 - 1652).

Literatuur
• Jan van de Velde II to Dirk Vellert, p. 97, cat.nr. 300
• L'oeuvre de Jan van de Velde décrit, p. 130-131, cat.nr. 339

Bron: Do Smit, Saar Nijs

Click for large image

p1617_20090603_054.jpg

Jan van de Velde

Ongedateerde gravure van Jan van de Velde (1593-1641)

Rijksprentenkabinet, Amsterdam

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

p1617_20090603_055.jpg

Jan van de Velde, 1616

Colfspelers op het ijs bij een duiventil door Jan van de Velde (1593-1641) naar eigen ontwerp.

Kolfspelers en schaatsers op het ijs bij een toren, die als duiventil wordt gebruikt. Tussen de oevers een houten brug.

Zesde prent van het tweede deel van de prentenserie 'Amenissimae aliquot requculae' (6/60), van in totaal zestig prenten met landschappen, verdeeld over vijf delen van elk twaalf prenten.

Ets op papier. Plaatsrand 135 x 200 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1898-A-20425), afkomstig uit een legaat uit 1898 van de heer D. Franken, Le vésinet

Bron: Stichting NGA Early Golf

Literatuur
• Jan van de Velde II to Dirk Vellert, p. 80, cat.nr. 249
• L'oeuvre de Jan van de Velde décrit

Click for large image

p1617_20090603_057.jpg

Jan van de Velde

Het Spaarne bij de Eendenpoort, ongedateerde gravure van Jan van de Velde (1593-1641).

Tekst op de gravure
December
Horrida tempestas lucem contraxerat, et jam
Sortitus finem penè (poenè?) December erat,
Cum de Patre Deo Deus, et de lumine lumen
Nascitur, ex humili Virgine Christus homo.
12

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

p1620_20090603_058.jpg

Jan van de Velde

Ianuarius van Jan van de Velde (1593-1641). Ongedateerd.

Deze prent is er één uit een serie van twaalf die elk een maand van het jaar voorstellen. Uit deze prent van januari blijkt weer overduidelijk hoezeer colvers op het ijs tot een terugkerend element behoorden bij de winteruitbeeldingen.

De tekst op de afbeelding luidt:
Mensis adest prisco a priscis sacratus Iano,
Quem sibi principium Phoebus et annus habent.
Prata rigent, concreta gelu stant stimina, quaq.;
Navis agi solita est, lucitat ecce puer.

Vrij vertaald:
Daar is vanaf de oudste tijden de maand die gewijd is aan Ianus
Welke Phoebus (de zonnegod) en het jaargetijde als begin hebben
De weides zijn hard, de rivieren zijn bevroren, door de vorst, overal
Het schip drijft normaal gesproken. Kijk, er speelt een jongen.

Metropolitan Museum, New York

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

20090603_085_web.jpg

Jan van de Velde

Stadsgezicht van Jan van de Velde (1593-1641)

Ets F. & v.d. K. 329, derde staat van vier. 12,1 x 16,8 cm

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

RP-P-OB-15.444_.jpg

Jan van de Velde II, 1616

Figuren op het ijs bij een vervallen boerderij uit de seire
Vetustae Ruinae et Venustissimae aliquot Regiones (Ruïnes in landschappen), vervaardigd door prentmaker Jan van de Velde II (1593 - 1641) naar een eigen ontwerp.

Figuren op het ijs bij een vervallen boerderij en een houten brug. Veertiende prent uit een serie van zestien.

Ets op papier (14/16). Plaatrand 128 x 199 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-OB-15.444). Verworven in 1816

Literatuur
• Jan van de Velde II to Dirk Vellert, p. 72, cat.nr. 229
• L'oeuvre de Jan van de Velde décrit, p. 109-110, cat.nr. 268

Bron: Do Smit

Click for large image

KNKB039.jpg

Jan van de Velde, ca. 1617

De Zijlpoort te Haarlem uit ca. 1617 van Jan van de Velde (1593-1641).

Links op de voorgrond een colfspeler op schaatsen, verderop in de richting van de Zijlpoort een partij van twee spelers (één spelend, één wachtend).

Gravure. 9,8 x 19,7 cm.

Rijksprentenkabinet, Amsterdam. Inv.nr. OB 5720.

Click for large image

RP-P-OB-15.335_.jpg

Jan van de Velde II, 1617

Winter (Hyems; titel op object), met sterrenbeelden, uit de seire De vier seizoenen B, vervaardigd te Amsterdam in 1617 door Jan van de Velde II (593 - 1641) en uitgegeven door Claes Jansz. Visscher II (1587 - 1652)

Gezicht op een dorp met een kerk in het midden. Op de voorgrond schaatsenrijders op het ijs en colfstokdrager met een kind. In de lucht de drie sterrenbeelden: steenbok (links), waterman (midden) en vissen (rechts). Verbeelding van het jaargetijde winter, vierde prent van een serie van vier.

Ets/gravure op papier 4/4. Blad: 267 x 357 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-OB-15.336)

Literatuur
• Jan van de Velde II to Dirk Vellert, p. 20, cat.nr. 33
• L'oeuvre de Jan van de Velde décrit, p. 80, cat.nr. 149
• Catalogus: Hollstein Dutch 33-1(2)
• Catalogus: Franken&van der Kellen 149-1(2)

Bron: Do Smit

Click for large image

jan-vd-velde_.jpg

Jan van de Velde II

Groente- en fruithandelaren op de jaarmarkt. Nummer 2 uit een serie marktscenes (F & vdK, nrs. 100 - 107)

Ets, 32 x 9,5 cm

Literatuur
• Franken & Van der Kellen, L'Oevre de Jan van de Velde, Amsterdam, 1883, No. 101
• Dr A. von Wurzbach, Niederländisches Künstler Lexicon, Wien & Leipzig, 1906-1911, no. 101

Bron: Stichting NGA Early Golf, Do Smit

Click for large image

AN01084480_001_l.jpg

Jan van de Velde II, ca. 1641

Etching made ca. 1641 by Jan van de Velde II (ca. 1593 - 1641) and published by Claes Jansz. Visscher in Amsterdam

Winter landscape; with ice-skaters on a frozen canal, some playing ice colf, children playing with sledges; a small chapel at left; from a series of thirty-five landscapes published by Visscher after Van de Velde's death. c.1641

Inscription Content: Numbered 9 in lower right corner.

Etching and some engraving. 154 x 282 mm

British Museum (AN1084480001)

Source: Saar Nijs

Click for large image

DSC03407_.jpg

Jan van de Velde II (misschien III)

Tekening door Jan van de Velde II (1593 - 1641)

Als deze tekening daarwerkelijk door Jan van de Velde II is vervaardigd, dan lijkt dit een bewijs dat er reeds op inpandige kolfbanen is gespeeld voor 1641 (= overlijdensjaar). Het Louvre overweegt daarom de toewijzing aan Jan van de Velde II te wijzigen in Jan van de Velde III.

Let op
• In de lijst met 'Kolfbanen ooit' zijn twee plaatsen vermeld waar reeds voor 1641 een kolfbaan was: Honselaarsdijk (1640) en Rhoon (1553 of 1756). Beide plaatsen liggen in Zuid-Holland.
• Op de hoge resolutie-afbeelding zie we in het schot bij de achterpaal een tekst. Hierin herkennen we de woorden 'zou gy ... den Bal' en 'slaen'. De overige woorden kunnen we helaas niet lezen.
• Op de tekening lijkt het of twee kolvers individueel aan het spelen zijn (en dus niet een partijtje spelen). Bovendien lijken de klieken en ballen geen lijn te vormen naar een van de palen. Vrijheid van de kunstenaar, of heeft Jan van de Velde zichtbaar zelf nooit gekolfd?
• De achterpaal lijkt op een soort bal geplaatst, in tegenstelling tot de voorpaal. Vrijheid van de kunstenaar?
• De sloffen van de twee spelers op de baan zijn onduidelijk, maar de slof van de converserende/sjansende speler lijkt mij voor kolf (en dat vóór 1641). Ook de grootte van de ballen wijst op kolfballen (en geen colfballen).
• Jan van de Velde II werkte achtereenvolgens in Haarlem (1614), Enkhuizen (1618), Haarlem (1626), Enkhuizen (1636-1641). Het zou mooi zijn als we de hier weergegeven baan ooit zouden kunnen benoemen.

Louvre, Parijs

Bron: Julie Rooryck, Mark Aberkrom

Click for large image

Adriaen_vd_Venne_1626.jpg

Adriaen van de Venne, 1626

Een man en een jongen colf spelend op het ijs van Adriaen van de Venne, ca. 1620-1626. De man is aan slag, de jongen draait naar rechts.

Tekening op papier. 96 x 154 mm
De tekening komt uit een album met 102 tekeningen.

British Museum, Department of Prints and Drawnings. Inv.nr 1978-6-24-42(1)

Bron: http://www.britishmuseum.org/

Literatuur
• Golf, the true story by Michael Flannery
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina's 99 en 191. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Geert & Sara Niijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 53. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

Adriaen_vd_Venne_1625.jpg

Adriaen van de Venne, 1625

Hyems. IJsgezicht voor de ruïne van huis Honingen bij Rotterdam.

In: Jacob Cats, Houwelijck. Middelburg, 1625.

Links op de voorgrond staat een colver op het ijs met een colfstok onder de linkerarm.

Click for large image

RP-P-OB-52.609_.jpg

David Vinckboons I, 1591 - 1632

Winter: gezicht op kasteel Zuylen. Hyems (titel op object). Serietitel: De vier seizoenen met kastelen, vervaardigd door Hessel Gerritsz (vermeld op object; Assum ca. 1581 - 1632 Amsterdam) naar een ontwerp van David Vinckboons I (vermeld op object;Mechelen, België 1576 - ca. 1632 Mechelen) en uitgegeven door Hessel Gerritsz. Het gedicht in het Latijn is van Richard Lubbaeus (vermeld op object; geboren te Wibelsbuijzen, Oostfriesland, Duitsland)

Een elegant paar vermaakt zich tussen anderen met ijspret op de bevroren slotgracht bij Slot Zuylen. De colfspeler bindt op één knie rustend zijn schaatsen onder op de voorgrond. Met onderschrift van 4 regels in het Latijn:
Stant sÿlvae sine honore, latet nive terra sub alta,
Dum glacialis Hÿems saevo aquilone furit:
Quaque rates ierant, ferrata calce choréas
Stirp satam clarâ gentem agitare juvat

Ets op papier. Plaatrand: 245 x 190 mm. Verzamelaarsmerk, verso linksonder, gestempeld: Lugt 384

Literatuur
• Hendrick Avercamp : master of the ice scene, Pieter Roelofs, Jonathan Bikker, Bianca M. du Mortier, Marijn Schapelhouman, p. 39, afb. 24
• Hendrick Avercamp : de meester van het ijsgezicht, Pieter Roelofs, Jonathan Bikker, Bianca M. du Mortier, Marijn Schapelhouman, Rijksmuseum, National Gallery of Art, p. 39, afb. 24
• Fouceel - Gole, F.W.H. Hollstein, p. 107; p. 107 (afb.), cat.nr. 20

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-OB-52.609)

Bron: Do Smit

Click for large image

haarlemdebaen_.jpg

Haarlem door Pieter Wils, 1649

Plattegrond van Haarlem uit 1649. Binnen de rode cirkel rechts op de kaart vindt u 'De Baen'. Dit betreft het stuk grond dat door Aelbrecht van Beyeren op 20 februari 1390 beschikbaar is gesteld voor de (toenmalige) stok-en-bal-spelen.

Gravure op papier. 46 x 55 cm. Vervaardigd door Pieter Wils. Op object vermeld: HARLEMVM, Vernacule HAERLEM | Dimensa a Petro Wils Geometra 1646

Door te klikken op de regel onder de afbeelding krijgt u een kaart zonder rode cirkel in hoge resolutie.

Literatuur
• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 197. 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2 (in de versie van Joan Blaeu) (choullaetclava@orange.fr)

Gemeentearchief Haarlem (S.1034_(15) kaart 024); eigendom van Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam

Bron: Do Smit

Click for large image

Zaagmans_1680.jpg

Zaagmans almanak, 1680

IJsvermaak op de Buiten-Amstel bij de Blauwbrug naar een houtsnede in de Zaagmans almanak van 1680. Op de achtergrond twee zogenoemde 'blokhuizen', waar later de Hogesluis is gebouwd.

Bron: Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren, De Volksvermaken, derde hoofdstuk IJs- en Sneeuwvermaken van Jan ter Gouw.