NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image

491px_Stamboom_kolven.jpg

Stamboom

Deze stamboom geeft de relaties weer in de tijd tussen het kolfspel en aanverwante balspelen, zoals spel met den colve, croquet, malie, beugelen, ijscolf, golf en chole (of choule). Met name wat de oorsprong van de loten betreft is deze stamboom echter geen uitgemaakte zaak. Vast staat wel dat het kaatsen en croquet niet meer als familie beschouwd kunnen worden, dat het maliespel en het beugelen betrekkelijk nauw verwant zijn met het kolfspel en dat het lange colfspel als de echte voorouder van het hedendaagse golf kan worden beschouwd.

Bron: C.A.M. van Woerden in 'Kolven, het plaisir om sig in dezelve te diverteren'. Bewerking naar S.J.H. van Hengel.

Literatuur
 Kolven, het plaisir om sig om dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 27. SPOU Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2

Click for large image

RP-P-OB-7368_.jpg

Beugelen

De Sint-Joriskermis. Boerenkermis op het plein in een Vlaams boerendorp. Rechts een herberg met een vaandel van de schutters van Sint Joris, links een boerenkar. Voor de kerk wordt een toneelscene vertoond waarbij Joris de draak aanvalt. Op de achtergrond rechts een toneelopvoering of een kwakzalver op een verhoging, links schieten op de papegaai bij een molen. Verder veel dansen, muziekmaken, feesten, eten en drinken en vechten. In de linker onderhoek zien we een beugelbaan.

Prentmaker Johannes of Lucas van Doetechum naar een ontwerp van Pieter Breughel (vermeld op object; ca. 1525 - 1569) em uitgegeven door Hieronymus Cock (vermeld op object; ca. 1518 - 1570). Datering 1557 - 1561.

Gravure (drukprocedé) en ets op papier. 336 x 520 mm

Rijjksmuseum (RP-P-OB-7368). Verworven in 1816.

Tentoonstelling
• MOP 4 - Kroegleven. Amsterdam, 1 december 2009 t/m 1 maart 2010

Bron: Do Smit

Literatuur
• Hieronymus Cock : the Renaissance in print, p. 270-271, cat.nr. 72
• Understanding art in Antwerp : classicising the popular, popularising the classic (1540-1580), afb. 56
• Pieter Bruegel the elder, p. 103, cat.nr. 42
• Bruegel : les estampes : catalogue raisonné, cat.nr. 52-1
• Hieronymus Cock, printmaker and publisher, cat.nr. 27
• Les estampes de Peter Bruegel l'ancien, cat.nr. 207-1
• Frederik Muller, De Nederlandsche geschiedenis in platen : beredeneerde beschrijving van Nederlandsche historieplaten, zinneprenten en historische kaarten, 4 delen, F. Muller, Amsterdam 1863-1882, dl. IV (supplement, aanhangsel en algemeen register), p. 42, nr. 418N (volksleven ca. 1550).

Click for large image

RP-P-OB-2725_.jpg

Beugelen

Socordia (= Zorgeloosheid; titel op object). Afbeelding 6 van 14 uit de serie Deugden en ondeugden. Datering 1549.

Personificatie van de zorgeloosheid (Socordia). Een vrouw met een kaartspel in de linkerhand en een triktrak bord in de rechterhand, een beugelbal, een schepel en een ring liggen bij haar voeten.

Gravure op papier, vervaardigd door Heinrich Aldegrever (vermeld op object; Paderborn 1502 - Soest in Duitsland ca. 1561) naar een prent van Cornelis Anthonisz (1499 - 1553). 70 x 50 mm

Rijksmuseum (RP-P-OB-2725). Verworven in 1816.

Bron: Do Smit

Literatuur
• Heinrich Aldegrever, p. 104, cat.nr. 108

Click for large image

RP-P-1891-A-16316_.jpg

Beugelen, ca. 1600

Kinderspelen, gespeeld door apen. Datering: 1593 - 1608.

In een open veld zijn apen aan het sporten en spelen. We zien jonge apen beugelen (linksonder), colven (midden van de afbeelding zien we een full swing), kegelen, hoepelen, knikkeren, boomklimmen, stokpaardje rijden, steltlopen, tollen, bokspringen, boogschieten en nog veel meer. Met onderschrift van twee regels in het Latijn.

Ets op papier, vervaardigd door Pieter van der Borcht (prentmaker; 1545 - 1608) naar eigen ontwerp en uitgegeven door Justus Sadeler (vermeld op object; 1583 - ?). Blad 213 x 293 mm

Rijksmuseum (RP-P-1891-A-16316). Verworven in 1891.

Bron: Do Smit

Literatuur
• Wonderlycke dieren op papier in de tijd van Plantin, p.167-171
• Peeter van der Borcht [ : 1 2004], p. 200, p.212 (afb.), cat.nr. 185

Click for large image

669311_max_.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel', 1625 - 1650

A barn interior with peasants conversing and playing ball ('kolven door den beugel'), painted between 1625 and 1650 by Bartholomeus Molenaer (c. 1618 - 1650),

Oil on octagonal panel. 27.6 x 36.3 cm (10.9 x 14.3 in). Bears traces of a fake Ostade signature lower left “IvOf…”

Sold at Sotheby’s Amsterdam (lotnr. 41), 7/05/08 for € 6.850

Source: Do Smit

Click for large image

7345872716_a0bef1ea42.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel', 1650

Anonieme gravure van een onbekende beugelbaan (Duitsland?) uit 1650

Bron: Do Smit

Click for large image

KNKB.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel'

Detail uit 'Het casteel van Vreburch' uit 1658 van Willem Cornelisz.van Swanenburgh (geboren in 1610 of 1611 in Utrecht).

Olieverf op doek. 67,4 x 79,8 cm (zonder lijst)
Centraal Museum in Utrecht (inv. 2300)

Op de voorgrond het kasteel Vredenburg te Utrecht met de slotgracht. Rechts een huizenrij met daarvoor de Gerechtsplaats van het Hof van Utrecht. Op de achtergrond links de kapel van het Ellendige Kerkhof. Rechts de St. Jacobskerk, geheel rechts de Weerdpoort.

Op dit schilderij is zeer prominent een baan vereeuwigd, waar niet naar een paal, maar door een ring wordt 'gekolfd'. Hier is dus een beugelbaan of klosbaan weergegeven.
Het schilderij werd lang na de afbraak van het kasteel gemaakt naar een anoniem 16e eeuw voorbeeld voor de 'scoutecamer' van Utrecht.

Literatuur
 Kolven, het plaisir om sig in dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 12. SPOU, Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2

Click for large image

RP-P-OB-79.671_.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel'

Het Slot Vredenburg tot Uytrecht (titel op object), voor 1577. Gezicht op het Slot Vredenburg te Utrecht in welstand, vóór het beleg en het slechten in 1577. In het onderschrift de legenda 1-8 in het Nederlands.

Gebruikt als illustratie in: P.C. Hooft, Nederlandsche historien, H. Wetstein & P. Sceperus, Amsterdam en Leiden 1703, 2 delen, dl. I, p. 492/493.

Tussen de ingang bij de brug en de rechter toren bevindt zich binnen de muren van het kasteel een beugelbaan. Zou dit betekend hebben dat de Spanjaarden in Utrecht hebben 'gekolfd door den beugel'...?

Prent vervaardigd door Coenraet Decker (vermeld op object; ca. 1650 - 1685) naar een prent van Steven van Lamsweerde naar een schilderij van Willem van Swanenburgh (1611 - 1674)

Rijksmuseum (RP-P-OB-79.671). Verworven in 1881.

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-2003-353_.jpg

Beugelen, 'kolven door denn beugel'

Sint-Joris kermis, in 1553 vervaardigd door Pieter van der Borcht I (1545 - 1608).

Dorpskermis ter ere van Sint-Joris. Op de voorgrond drie paren die dansen op de muziek van een doedelzakspeler, die in de linkerhoek bovenop het dak van een varkensstal zit. Achter de dansers staat een paar te vrijen. Links bij een herberg wordt gegeten en gedronken. Uit een van de vensters van de herberg hangt het vaandel van de Sint-Jorisgilde der boogschutters. Op de achtergrond wordt er een toren van mensen gebouwd en verkopen allerlei lieden hun waren. Rechts op de voorgrond ligt iemand te braken. Rechts op de achtergrond verschillende kermisattracties rondom een ommegang. De ommegang bevat ondermeer het paard van de vier heemskinderen, een reus en de verering van een heilige. Rondom de processie allerlei spelen: zwaardvechten, het steekspel, boogschieten en jeu de boules. Links van het vierkante, alleenstaande huis rechts op de afbeelding zien we een beugelbaan.

Ets op papier (prent uit twee platen). 346 x 591 mm

Rijksmuseum (RP-P-2003-353). In 2003 geschonken door Galerie d'art Paul Prouté

Tentoonstelling
• Kunst op papier. Amsterdam, 22 juni 2008 t/m 27 okober 2008

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-1883-A-7225_.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel'

Beugelen of 'kolven door den beugel' door Pieter van der Heyden (prentmaker; ca. 1540 - ca. 1582) naar een tekening van Pieter Breughel I (ca. 1525 - 1569) en uitgegeven door Hieronymus Cock (vermeld op object; ca. 1518 - 1570). Privilege is niet vermeld.
Titel: Elck (= Iedereen); allegorie op de zelfzucht.

Een man met een bril op zijn neus en een lantaarn in zijn hand zoekt tussen allerhande spullen. Op de grond liggen onder andere handelswaren, een schaakspel, dobbelstenen en een kaartspel. Andere mannen zijn ook op zoek. Links trekken twee mannen aan dezelfde lap stof. Verbeelding van het idee dat ieder op zichzelf is gericht en zijn eigen belang zoekt. Onder de voorstelling een vierregelig onderschrift in het Latijn. De beugel ligt op de grond onderin de afbeelding (bij dobbelstenen).

Gravure op papier. Plaatrand 229 x 295 mm

Rijksmuseum (RP-P-1883-A-7225). Verworven in 1883.

Bron: Do Smit

Literatuur
• Pieter Bruegel the elder, p. 80-81, cat.nr. 35
• Hieronymus Cock, printmaker and publisher, cat.nr. 44

Click for large image

Rembrandt_Golf_player.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel'

De Kolfspeler uit 1654 van Rembrandt van Rijn (Leiden, 1606 - Amsterdam, 1669)

Ets. 95 x 143 mm
Rembrandthuis in Amsterdam

De afgebeelde speler 'colft door den beugel' ('playing colf at the hoop'), zoals te zien is aan de 'stok', bij het beugelen heet dat een 'slegel', en aan de houding van de speler. Het is dus naar onze huidige begrippen een beugelaar, in plaats van een kolfspeler, maar in het Engels heet deze ets zelfs 'The Golf Player'. Dit laatste zal ongetwijfeld met marketing te maken hebben (red.).

De ets toont geen doel, paal of beugel.

Gesigneerd en gedateerd: Rembrandt f. 1654

Bron: Douwes Fine Art (meer informatie op www.douwesfineart.com)

Literatuur
 Kolven, het plaisir om sig in dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 11. SPOU, Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2

Click for large image

SK-A-716_.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel'

Berglandschap met boerderij, door Herman Saftleven (1609 - 1685).

Berglandschap met een boerderij of een herberg gelegen aan een landweg. Rechts twee spelers 'kolf door den beugel' op een baan. Voor de herberg staat een man bij de waterput, een ander perst druiven. In het omringend landschap zijn werklieden bezig met houthakken, hier en daar liggen meer boerderijen.

Olieverf op doek. 60 x 82 cm. Signatuur en datum: H.S. 1663

Tentoonstellingen
• Langdurig bruikleen Kasteel De Cannenburch
Arnhem, 15-sep-1997 t/m 15-sep-2002

Rijksmuseum (SK-A-716). Legaat uit 1880 van jhr. J.S.H. van de Poll, Amsterdam

Bron: Do Smit

Click for large image

Scan_091222_0005.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel'

Drinkers aan tafel door Adriaen Brouwer (ca. 1606-1638).

Het hier afgebeelde werk dateert uit zijn laatste levensjaren, uit zijn Antwerpse tijd.

Olieverf op hout. 25 x 21 cm

Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, Brussel

Bron: Sport in de Belgische Kunst, van de Romeinse tijd tot nu door Léon Lewillie en Francine Noël (uitgave van Gemeentekrediet van België)

Click for large image

Scan-110207-0014.jpg

Beugelen, 'colven door den beugel', 1657

A boy with a mallet (4), drives a tennis-sized wooden ball (the 'boule') to an iron ring (5). The ring, adjustable in height, was mounted on a pivot in the manner of cloish or ringball, The stroke which was played to a target raised several inches above the playing surface , would have been extremely difficult. A pivot placed in the middle of the alley was a feature of some malls.

Orbis Sensualium Pictus (The Visible World, first edition 1657), a woodcut illustration from the text by Johann Amos Comenius.

University Library, Glasgow, England

Literatuur
 Golf through the ages by Michael Flannery, page 154. January 2004

Click for large image

azie_29.jpg

Beugelen, 'Kolven door den beugel'

Pentekening, in 1611 gemaakt naar schetsen van Baron Augustine Meyerberg. Meyerberg maakte tekeningen van de directe omgeving rond zijn ambassade in Rusland.

Gezien het getoonde spelmateriaal (slegers, grote ballen) wordt hier niet gekolfd, maar 'gekolfd door den beughel'.

Scan uit de Lekturama Encyclopedie, het verhaal 'Karavanen naar het hart van Azië' met beroemde ontdekkingsreizigers.

Bron: Jan Appel, Cees van Woerden

Click for large image

Breughel_beugelen.jpg

Beugelen, 'Kolven door den beugel'

Boerenkermis, de St. Joriskermis, op het plein in een Vlaams boerendorp van Pieter Breughel de Jongere.

Behalve het beugelspel, linksonder op de afbeelding, is er veel te zien. Rechts een herberg met een vaandel van de schutters van Sint Joris, links een boerenkar. Voor de kerk een steekspel en een markt met kraampjes. Op de achtergrond rechts een toneelopvoering of een kwakzalver op ene verhoging, links schieten op de papegaai bij een molen. Verder veel dansen, muziekmaken, feesten, eten en drinken en vechten. Volksleven rond 1550.

Bron: Rijksprentenkabinet, Amsterdam

Click for large image

RP-P-OB-80.484_.jpg

Beugelen, 'Kolven door den beugel'

Dorpsgezicht met een boerenkermis ter ere van Sint Sebastiaan, ca. 1600. Links de herberg met een vaandel waarop de heilige Sebastiaan. Voor de herberg en op het dorpsplein vermaken de dorpelingen zich met eten, drinken, kolfspel, ganssteken en dansen. Hierbij ook de uitwassen: dronkenschap, overgeven, stelen en vechten. Op de voorgrond rechts geeft een man een bedelaar een aalmoes, links verkoopt een kramer stokpaardjes en ander speelgoed, op de achtergrond marktkramen en een processie met een Mariabeeld bij de dorpskerk. In het onderschrift 2 verzen van 4 regels in het Frans en Nederlands, boven de voorstelling een opschrift in het Latijn.

Gebeugeld wordt op een kleine baan half verscholen achter het huis rechts op de afbeelding. Links onder zien we een speelgoedverkoper, maar colfstokken en -ballen zijn niet te zien.

Anoniem, naar een ontwerp van Pieter van der Borcht (vermeld op object; 1545 - 1608) en uitgegeven door Claes Jansz. Visscher II (1586 - 1652).

Ets op papier. Plaatrand 224 x 305 mm

Rijksprentenkabinet, Amsterdam (RP-P-OB-80.484). Verworven in 1881

Literatuur
• Peeter van der Borcht [ : 1 2004], p. 183-184, cat.nr. 173-4(4)
• Frederik Muller, De Nederlandsche geschiedenis in platen : beredeneerde beschrijving van Nederlandsche historieplaten, zinneprenten en historische kaarten, 4 delen, F. Muller, Amsterdam 1863-1882, dl. IV (supplement, aanhangsel en algemeen register), p. 108, nr. 1118M (volksleven ca. 1600).

Bron: Do Smit

Click for large image

aertvanderneer025_beugelen.jpg

Beugel, 'Kolven door den beugel', 1649

kolven door den beugel, door Aert van der Neer, 1649

Olieverf op paneel. 42 x 70 cm

Nationalgalerie, Praag

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

jansteen_beugelen_l.jpg

Beugelen, 'colven door den beugel' of klossen

Schepel en bal, te gebruiken voor het 'colven door den beugel' of voor het klosspel. Zie ook in het tijdvak 1700 - 1885 in het album Kinderprenten, volksprenten, centsprenten de afbeeldingen Hier klossense en Deze kolven door de ring.

Schilderij Im Wirthausgarten van Jan Steen (1626 - 1679). Olieverf op eiken paneel. 57 x 49,5 cm

Staatliche Kunsthalle, Karlsruhe (inv.nr 260)

Click for large image

Scan-110211-0010.jpg

Colf or Golf (?), 15e eeuw (?)

A ball and a golf- or hurley stick. Magnus MacOrristin Grave Slab at Clonca, Ireland, fifteenth century (?). Fergvs mak Allan do rini in clach (Fergus Mac Allan made this stone), 6,0" x 1'"0 1'8".

The catalogue description notes that the design is apparently a tribute to the excellence of the owner of the monument in the game indicated. The similarity to the playing instruments of Flemish colf, is remarkable. Could the Irish have pioneered early golf in the British Isles?

Office of Public Works, Dublin, Ireland

Literature
 Golf through the ages by Michael Flannery, page 256. January 2004

Click for large image

lacrosse.jpg

Jeu de crosse

'Aerdige Speelende Kindertyens Geinventeert door Iakop Stella' (1596-1657). Gravure met 'Cornelis Danckerts fecit'.

Ca. 11 x 14 cm. Deze afbeelding is het spiegelbeeld van de gravure van Claudine Bouzonnet-Stella die kan worden bekeken in het album "Prenten, tekeningen, gravures, etsen, publicaties' van dit tijdvak.

Zeldzame prent aangeboden in de meiveiling 2010 van veilinghuis Bubb Kuyper. Verwachte opbrengst € 1000 - € 1500.

Bron: Chris Teulings

Click for large image

Flannery-35-17e.jpg

Jeu de crosse

Kinderbildnis der Liselotte von der Pfalz und einer Spielgefährtin (A likeness of Liselotte of the Pfalz as a child, with a playmate).

The princess offers a leafy snack to a nibbling sheep while resting her left hand on a 'houlette'. The spoon-like forged iron tip ('la feuilette') was ideal for scooping stones to hurl at lambs or sheep, or for hurling balls through targets such as the rotating hoop or ringball or cloish.

Olieverf op doek door Johann Heinrich Roos (1631 - 1686)

Pfalzgalerie, Kaiserslautern, Germany

Literatuur
 Golf through the ages, the true story by Michael Flannery, page 35. January 2004

Click for large image

Flannery-36-c1490_.jpg

Jeu de crosse, ca. 1490

Detail from an Illuminated full-page miniature in French Book of Hours, by The Master of Edward IV group from about 1490. In the lower border two men with crosses shaped like golf clubs, contest a single orange-sized ball in a game of crosse. To the right a companion, crosse resting on his shoulder, approaches to join the game.

Walters Art Museum (ms. W. 435, folio 87 verso), Baltimore, Maryland, USA

Literature
 Golf through the ages, the true story by Michael Flannery, page 36. January 2004

Click for large image

Flannery-xv-c1500.jpg

Jeu de crosse, ca. 1500

A team match of crosse begins on a stony field or road against a backdrop of houses. As opponents wait with raised clubs, a player drops the black wooden ball to begin the game with a bully.

Book of Hours, School of Jean Bourdichon from about 1500.

Bibliotheca Nacional (Libro de Horas Res 187, folio 4 verso), Madrid, Spain

Literature
 Golf throuch the ages by Michael Flannery, pages xv, 28 and 45. January 2004

Click for large image

Flannery-xii46-c1600.jpg

Jeu de crosse, ca. 1600

One of the boys has suffered a bloody nose in a match of crosse. Injuries were all too frequent and sometimes fatal in the game of opposition played with the wooden crook (the crosse).

Folio from the Book of Hours known as Livre d'Ango. French from about 1600.

Bibliothèque National, Paris, France

Literature
 Golf through the ages by Michael Flannery, pages xii and 46. January 2004

Click for large image

Scan-110211-0011.jpg

Schaalaanduiding landkaart

Op deze schaalaanduiding van een (onbekende) landkaart zijn de landmeter en de tekenaar afgebeeld. De tekenaar hield kennelijk van colfen, want hij beeldde zichzelf af met zijn colfstok.