Webmuseum Colf & Kolf
Click for large image

110206-0018__.jpg

Jean Fouquet, c 1450

Afbeelding uit een getijdeboek, verzorgd door Jean Fouquet (1415/1420 - ca. 1480).

We zien hier colfstokken die zijn samengesteld uit houten blokken die aan een steel zijn bevestigd. Volgens Geert & Saar Nijs vormden deze stokken de tweede generatie, ná de stokken van gebogen hout.

Biblioteca Nacional España, Madrid (ms. Vit 25.3 folio 2)

Literatuur
• Games for Kings & Commoners, Part Three p. 95 door Geert & Sara Nijs. 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2 (choullaetclava@orange.fr)

Bron: Geert & Saar Nijs

Click for large image

_1450_part2_4.jpg

Unknown, c 1450

Stok-met-bal-wedstrijd in het dal van de Loire.

Illustratie bij de maand februari in het Book of Hours uit Touraine. Fundaçao Calouste Gulbenkian, Lisboa

Literatuur
• Golf through the ages, the true story by Michael Flannery. January 2004

Click for large image

0115_.jpg

Unknown, c 1460

Uit 'Heures Adélaïde de Savoie, duchesse de Bourgogne', februari, ca. 1460.

We zien hier stok-en-bal-spelers én twee paaltjes. Onduidelijk is of hier colf is afgebeeld, jeu de crosse (waarbij de paaltjes fungeren als 'doelplankjes') of een ander ons onbekend spel.
Let op de verschillende speelstokken.

Opvallend is dat in dit getijdenboek in de maand juni een vergelijkbare prent is afgebeeld zónder paaltjes. Zie in dit tijdvak het album 'Andere stok-met-bal-aan-de-grond-spelen' in de Nieuwe Tijd.

Musée Condé, Cahntilly, France

Bron: Robin Bargmann

Click for large image

Scan-110207-0003.jpg

Unknown, c 1460

La Navité et l'annonce aux bergers, with men playing Pallemaille.

Heures de la Duchesse de Bourgogne (Adélaïde Savoie) about 1460. Illuminated vellum manuscript 219 x 150 mm. This book of Hours was painted in Touraine, the Loire region of France in the style of Jean Fouquet.

Musée Condé (ms. lat. inv. no. 1362, catalogue no. 76, folio 29 recto, each folio with 14 lines), Château de Chantilly, Chantilly, France

Literatuur
• Golf through the ages by Michael Flannery, pages 111 and 113. January 2004

Click for large image

_1450_part2-.jpg

Unknown, c 1475

The illumination in a French manuscript from c. 1475 shows several teams playing outside the city walls the game of crosse. It seems that the composite clubs are used for the short finishing strokes. We suppose that the curved clubs are used in the fields for long distance.

Prayer Book of Poitiers, ms. L.A. 135, folio 2 verso, 1460 - 1465

Museo da Fundacao Calouste Gulbenkian, Lisboa

Literature
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 96. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

110210-.jpg

Unknown, c 1480

The earlies image of putting to a hole, from a Flemish Book of Hours, ca. 1480. Calendar page for January (second half), Ghent-Bruges School.

A bourgeois couple and their coachman in a horsedrawn sled, glide over a bridge leading to a Flemish city. Below them on the frozen ice of a canal, a couple stroll. In the lower right corner of the folio, a kneeling man, right hand near the clubhead of his colf, left hand high on the shaft, watched by his standing companion, prepares to tap a golf-sized ball into a hole fashioned in the ice. The concept of play to a target hole was basic ro the single-club game of colf played both on ice and cross-country.

Bayerische Staatsbibliothek, München, Germany?
Mezuel Brukenthal, Sibiu, Roemenië?

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 186. January 2004

Click for large image

Flannery-36-c1490_.jpg

Unknown, c 1490

Detail from an Illuminated full-page miniature in French Book of Hours, by The Master of Edward IV group from about 1490. In the lower border two men with crosses shaped like golf clubs, contest a single orange-sized ball in a game of crosse. To the right a companion, crosse resting on his shoulder, approaches to join the game.

Walters Art Museum (ms. W. 435, folio 87 verso), Baltimore, Maryland, USA

Literature
• Golf through the ages, the true story by Michael Flannery, page 36. January 2004

Click for large image

adelaidedesavoie_.jpg

Unknown, 15th century

Uit 'Heures Adélaïde de Savoie, duchesse de Bourgogne', juni, ca. 1460.

In de linker onderhoek zijn vijf spelers bezig met een onbekend stok-met-bal-spel. Let op de zorgvuldige afwerking van de speelstokken en de genaaide bal.

De positionering en de houding van de spelers doet vermoeden dat we hier twee partijen zien die tegen elkaar spelen, overigens kennelijk zonder dat zij elkaar de bal betwisten.

Opvallend is dat in hetzelfde getijdenboek in de maand februari een bijna identieke prent is afgebeeld mét paaltjes. Zie in dit tijdvak het album 'Prenten, tekeningen, gravures, etsen, publicaties'.

15e eeuw

Musée Condé, Chantilly, France

Bron: Robin Bargman

Literatuur
• Serendipity of Early Golf door Robin Bargmann. Pages 20 and 21. ISBN 978-90-816364-2-1
• Golf through the ages, the true story by Michael Flannery, page 19. January 2004

Click for large image

110211-.jpg

Unknown, c 1500

Colf op het ijs. Duidelijk is te zien hoe de bal naar een putje wordt gespeeld.

Bayerische Staatsbibliothek, München, Germany?
Mezuel Brukenthal, Sibiu, Roemenië?

Literatuur
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 187. January 2004

Click for large image

Flannery-xv-c1500-.jpg

Unknown, c 1500

A team match of crosse begins on a stony field or road against a backdrop of houses. As opponents wait with raised clubs, a player drops the black wooden ball to begin the game with a bully.

Book of Hours, School of Jean Bourdichon from about 1500.

Bibliotheca Nacional (Libro de Horas Res 187, folio 4 verso), Madrid, Spain

Literature
• Golf throuch the ages by Michael Flannery, pages xv, 28 and 45. January 2004

Click for large image

Div_004_.jpg

Unknown, 1504

An engraving from a missal of 1504, showing peasants engaged at 'chole', 'choulla' or 'crosse'. In the original coloured miniature the heads of the clubs are painted of a steely blue. It has been remarked that the game, as presented, is a kind of hockey rather than colf. It must be noted, however, that the artist may have introduced the iron-headed clubs of one game into the other. The confused descriptions given by a learned but muddle-headed writer in the old 'Mercure de France' show that he got all the possible games mixed in his mind. The oldest mentions of 'chole' and 'choulla' seem usually to have been made because a quarrel arose at the game, and one player hit another over the sconce with his iron-headed club.
There is is nothing to show, as far as I am aware, that these early Flemish colfers putted at holes. They do not so now, but play to a given mark, a stone, a church gate, a pot-house door.

The missal from which we borrow our engraving is in the possession of Sir T.D. Gibson Carmichael, at Castle Craig. Lady Carmichael has kindly copied the miniature. (1893)

Source: The Badminton Library: Golf (1893). Watch for the book text in tha album 'Documents' of the Gallery 1885-heden.

Click for large image

1505__.jpg

Unknown, c 1505

Afbeelding met 'colvers' (...?) uit Quarlich Book of Hours danwel Book of Hours of Charles V (ook wel aangeduid als 'Other Golf Book') uit ca. 1505, gevonden in Golf Illustrated uit 1915.

Voor golfhistorici is dit vanzelfsprekend een interessante afbeelding, want de drie hoofdbewegingen van het colf- en ook van het golfspel zijn duidelijk in beeld: rechtsboven de 'full swing', linksonder de 'approach' en rechtsonder het 'putten'. Zou de oorsprong van het golfspel dan toch in Vlaanderen te vinden zijn?

Bron: Geert & Sara Nijs (http://www.ancientgolf.dse.nl/)

Let op
In het Book of Hours waaruit deze afbeelding afkomstig is staat naast déze afbeelding nog een afbeelding met een 'colver' op zijn knieën en met een korte stok die naar een putje speelt. Helaas hebben we hiervan geen duidelijke versie, dus door te klikken op de link onder de afbeelding krijgt u de onduidelijke versie te zien.

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, pages 186 and 189. January 2004
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 180. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)
• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 195. 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

Filips-de-Schone_.jpg

Simon Bening (...?), ca. 1505

Miniatuur van circa 1505 in het getijdeboek van Filips I van Kastilië, bijgenaamd de Schone (1478-1506), toegeschreven aan de Brugse polychromist Simon Bening.

Merk op dat de ballen verschillende maten lijken te hebben. Hoogstwaarschijnlijk was dat toen eerder regel dan uitzondering: de standaardisatie van de ballen kwam pas eeuwen later.

Real Colegio Seminario del Corpus Christi, Valencia, Spanje (f 14r)

Literatuur
• Golf, the true story by Michael Flannery
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 53. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 71. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015
• Colf Kolf Golf, Early Golf - Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 11. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016

Click for large image

Ander_1498_.jpg

'Hockey', 1507

English, Nederlands

English
Book of Hours - Hor(a)e B.M.V. secundu(m) usum Romanum. (At end:) Paris, Simon Vostre, 30th June 1507. Large metalcut device of Vostre on title, metalcut of the anatomical man, 16 fullpage cuts; each page within splendid metalcut borders, many in the dotted manner. Rubricated in red & blue. 104 lvs. (A-N8), 26 lines. Mod. calf, gilt & gauffered edges, 8vo
4000/6000 = Cf. Bohatta 836 (102 lvs.: A-18, K4, L-N8). Not in Lacombe, Fairfax Murray, Harvard French.

Rare and well-preserved Book of Hours. The fine border cuts depict biblical- and daily life-scenes (hunting, games & pastimes, musicians, etc.) and includes a fine dance-of-death series (60 men & women & 39 repeats, with capitions in French). The Calender is for 1507-'27. Title & 7 of the large cuts in old handcolouring, 2 touched by colour, tear in A8 roughly rep., some short tears, old entry on title erased, few small stains & slight foxing in places.

Sale
• A.L. van Gendt, Amsterdam - Book Auction No. 268

Nederlands
Waarschijnlijk wordt hier een soort 'hockey' gespeeld. Duidelijk is te zien dat het bezit van de bal door de spelers wordt betwist.

In het tijdvak 1885-heden is een gekleurde hedendaagse versie opgenomen.

Afbeelding afkomstig uit de gedrukte Les Heures de Romme van Simon Vostre voor Philippe Pigouchet. Parijs, 1498. Afgebeeld is de maand januari.

Racquet and Tennis Club, New York

Literatuur
• Golf, the true story by Michael Flannery
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three,p. 94. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

110212-.jpg

Unknown, c 1510

Five players, each holding a one-piece wooden colf with its distictively curved head, contest a colf variant played with a small black ball. The player third form the left, in a blue tunic, indicates with his right hand that the ball is in the cup next to his foot, confirmed by the gesture of the player opposite him.

Illuminated manuscript calendar page for the month of January, from about 1510. Flemish School (?), in the manner of Simon Bening.

Private Collection, Germany (Courtesy of Eberhard König, Berlin, Germany)

Colf op het ijs. Duidelijk is te zien hoe de bal naar een putje wordt gespeeld.

De maand januari in het getijdenboek uit de school van Tours, ca. 1500.

Mezuel Brukenthal, Sibiu, Roemenië

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 190. January 2004

Click for large image

P1060496-.jpg

Simon Bening, c 1510

Twee details met colfspelers in de bovenrand van het Breviarium Mayer van den Bergh (= eigenaar), uitgegeven in circa 1510 door Gerard Horenbout te Gent en Brugge.

Literatuur
• Golf through the ages, the true story by Michael Flannery, pagina's 27 en 192. January 2004

Click for large image

P1060466.jpg

Unknown, early 16th century

A fox and a bear play a stick-and-ball game on an small court. Anonymous Master, Book of Hours, French School, Northern France, early sixteenth century.

Bodleian Library (ms. Douce 276, folio 29 verso), Oxford University, England

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 151. January 2004

Click for large image

calendrier_.jpg

Unknown, before 1520

Spelen op het ijs, voor 1520.

Afbeelding uit Calendrier à éphémérides, Frankrijk of Vlaanderen. Gevonden in boek: Jeux, sports et divertissements au Moyen Âge et à l'Âge classique door Didier Boisseuil (1993). Editions du Comité des travaux historiques et scientifiques. ISBN 2735502694

Bibliothèque Nationale (inv. fr. 1872)

Bron: Geert & Saar Nijs (www.ancientgolf.dse.nl/)

Click for large image

Simon-Bening__.jpg

Simon Bening, c 1530

Miniatuur uit een brevier (= gebeden- of getijdenboek), toegeschreven aan Simon Bening uit Brugge. Omstreeks 1530.

De randillustratie maakt deel uit van de kalender van de maand september. In de ondermarge is deze voorzien van een afbeelding van knikkerende jongens (niet afgebeeld). Het afgebeelde kolfspel is te vinden op de rechterpagina.

De randillustratie linksonder is een van de weinige afbeeldingen van het middeleeuwse colfspel. Te zien zijn drie colvers, elk met een eigen colfstok en bal, die naar een kuiltje spelen. Eeuwen voor het ontstaan van het golfspel wist men dus al wat 'putten' was.

Wikipedia:
Het handschrift bestaat uit dertig perkamenten folia van 115 x 84 mm en het tekstblok is 85 bij 60 mm groot. De perkamenten folia zijn tussen twee bladen papier van 220 x 145 mm bevestigd. Naast de perkamenten folias zijn er 23 schutbladen in modern papier, 11 vooraan en 12 achteraan in het boek. De teksten zijn geschreven in het Latijn in een Gotisch schrift. Het handschrift werd in 1927 opnieuw ingebonden door de British Library. De voorgaande boekband uit fluweel en versierd met zilver en kristal was waarschijnlijk van Duitse makelij en te dateren omstreeks 1800.

Het boek bestaat uit folia die verwijderd werden uit een getijdenboek naar het gebruik van Rome, [1] dat verloren is gegaan. De folia zijn niet meer ingebonden in de oorspronkelijke volgorde. De meeste getijdenboeken hebben naast een kalender en de getijden van Onze Lieve Vrouw, een aantal andere getijden zoals de getijden van het Heilig Kruis en de getijden van de Heilige Geest. Over het algemeen vindt men in het boek na de kalender en de uittreksels uit de vier evangelies eerst de volledige Mariagetijden met de acht gebedsstonden. Vervolgens komen bijvoorbeeld de getijden van het Heilig kruis met zijn acht gebedsstonden en daarna de getijden van de Heilige geest weerom met zijn acht gebedsstonden. Daarna volgen de boetepsalmen en de litanie en vervolgens het officie van de doden. Het Golfbook begint met een afbeelding van de heilige Bonifatius van Lausanne (f1r) en bevat vervolgens de eerste twee folia van elk van de gebedsstonden uit de getijden van de Heilige Maagd Maria (ff. 2-17). Na de folia uit de getijden volgt de kalender (ff. 18-30).

Het handschrift bevat 21 volblad miniaturen, één met de Heilige Bonifatius, acht in de Mariagetijden en twaalf in de kalender. Elk van die volbladminiaturen is omlijst met een architectonisch kader versierd met medaillons en cameeën in grisaille of half-grisaille. Ook de tekstbladen zijn voorzien van een omlijsting van dezelfde aard. De tekst is verlucht met grote en kleine versierde initialen en met lijnvullers.

Het boek is vooral bekend om zijn kalender. Voor elke maand zijn twee tegenoverliggende bladzijden voorzien, met links, op de verso zijde, een volbladminiatuur die, zoals gebruikelijk, de activiteit van de maand voorstelt, hetzij het werk op het veld hetzij het vermaak van de adel. De volbladminiatuur is gevat in een architectonische lijst met in de bas de page de voorstelling van een of andere sport of volksvermaak. Op de rectozijde vindt men dan het kalenderblad in twee kolommen met in elke kolom het 'Gulden getal', de Zondagsletter en de naam van de te vieren heilige of de feestdag. Ook de tekst van het kalenderblad is omkadert met een architectonische lijst die aan de rechterzijde een medaillon met het dierenriemteken van de maand bevat en onderaan weerom een afbeelding van sport of spel. Het is in de margeversiering van folio 27 recto, de kalenderbladzijde voor september, dat we een soort golfspel kunnen zien waaraan het handschrift zijn naam ontleent.

De miniaturen van de kalender gaan terug op miniaturen uit andere getijdenboeken gemaakt door Simon Bening. De miniaturen voor de maanden januari, februari, maart, april, september, oktober en november zijn vergelijkbaar met die uit de kalender van het Montserrat Getijdenboek te München.[3] De boottocht in mei, het toernooi afgebeeld voor de maand juni, de jachtscène van juli en de oogst in augustus verwijzen naar het Hennessy-getijdenboek.[4] De traditionele slachting van een varken komt overeen met dezelfde afbeelding in het Da Costa getijdenboek.[5] Volgens een studie van M. Vansintjan[6] is de kwaliteit van de kalender niet zeer hoog en kan men veronderstellen dat hij door ateliermedewerkers werd gemaakt op basis van bestaande modellen. Bening zou zelf verantwoordelijk voor de overige figuratieve miniaturen.

Simon Bening (1483-1561) wordt gerekend tot de Vlaamse Renaissance.

British Library, Londen. Add. ms. 24098, f 27r.

Literatuur
• Serendipity of Early Golf van Robin Bargmann, pagina's 21 en 24. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Kolven, het plaisir om sig in dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, pagina 7. SPOU, Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 71 and p. 72. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

flämisch-um-1530_.jpg

Unknown, 1530

Vlaams getijdenboek, 1530

Bron: Heiner Gillmeister (zie in Publicaties: Über den Ursprung des Golfspiels)

Click for large image

P1060493_.jpg

Unknown, 1500 - 1558

This charming depiction of the Flemish single club game of 'colf' (..?) leaves no doubt as to the continental origins of Scottish golf. Drives, approach shots to the green and putting to a hole were all basic elements of colf as played in Flanders during the fifteenth and sixteenth centuries.

Right-hand folio of an illuminated Flemish Book of Hours, known as Charles V (1500-1558).

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 181. January 2004

Click for large image

159_Full2_x64uyg1r5x4w_.jpg

Unknown, 1516-1547

A girl drives a teed ball with a one-piece wooden club which has a tapered shaft terminating in a large slightly offset head. This is the earliest illustration of a woman playing a colf-like game.

Book of Hours in Latin and French known as Les Heures de Abbot Guillaume de Bracque for whom it was written and illuminated between 1516 and 1547 (folio 48 recto). Use of Amiens (adapted from the Use of the Abbey of Saint Jean Baptiste of Valenciennes) Valenciennes, France. The book, illuminated on vellum, belonged to Guillaume de Bracque whose arms appear on the brass clasps.

Illuminated manuscript on vellum. 176 x 140 mm, 12 miniatures, 107 folios

Bron: Do Smit, Sam Fogg, London

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page xix. January 2004
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 93. ISBN 978-29540069-3-2. 2015

Click for large image

Scan-110206-0002_.jpg

Battledore and Shuttlecock (...?), 1516-1547

A player is about to strike the 'trap', sending the ball into the air as if it had been pitched. The right-hand player depicts a game of battledore (French 'volante'). The server, left, prepares to strike the shuttlecock to his opponent who is waiting in the 'en garde' position, a leaf-shaped bat in his hand.

Book of Hours known as Les Heures de Guillaume de Bracque for whom it was written and illuminated between 1516 and 1547 (folio 48 recto). Use of Amiens (adapted from the Use of the Abbey of Saint Jean Baptiste of Valenciennes) Valenciennes, France. The book, illuminated on vellum, belonged to Guillaume de Bracque whose arms appear on the brass clasps.

Libreria Antiquaria Pregliasco, Italy

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 64. January 2004

Click for large image

Scan-110206-0016-.jpg

Hockey-like crosse, ca. 1550

Two single matches of the hockey-like game of crosse are being played simultaneously on a paved courtyard or street, possibly outside a church. The player in the centre holds a club similar to a long nose.

Bas-de-page from an illuminated manuscript calendar page. French, Book of Hours from about 1550.

Bodleian Library (ms. Douce 135, folio 2 recto), Oxford, England

Literature
• Golf throuch the ages by Michael Flannery, page 102. January 2004

Click for large image

x64uyg1r5x4w_.jpg

Beugelen (ringball or cloish), 1516 - 1574

Game of Beugelen (ringball or cloish).

Watched by his companion, a kneeling boy prepares to scoop and hurl a large ball (the 'kloot') with his short curved wooden 'beytel' through the iron ring.

Book of Hours in Latin and French known as Les Heures de Abbot Guillaume de Bracque for whom it was written and illuminated between 1516 and 1574 (folios 48 verso and recto). Use of Amiens (adapted from the Use of the Abbey of Saint Jean Baptiste of Valenciennes) Valenciennes, France. The book, illuminated on vellum, belonged to Abbot Guillaume de Bracque whose arms appear on the brass clasps.

Illuminated manuscript on vellum. 176 x 140 mm, 12 miniatures, 107 folios

Source: Do Smit, www.samfogg.com

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page xiv. January 2004


Webmuseum and Digital Archive Colf & Kolf © Koninklijke Nederlandsche Kolfbond | Koninklijke Nederlandse Golf Federatie