NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image

provenhuis-alkmaar_060_.jpg

Teljoor, ca. 1540

Het gebruik van houten borden (teljoor = houten bord) was in de middeleeuwen zeer algemeen, ook in de voorname huizen. De ronde vorm is afgeleid van de snede brood die bij iedere tafelgenoot neergelegd werd om het vlees op te leggen. Het sap werd dan door het brood opgenomen en zo trachtte men de tafel schoon te houden. Op veel schilderijen is het gebruik van deze eenvoudige houten etensplankjes te zien. Er zijn echter slechts weinig exemplaren bewaard gebleven; het was tenslotte dagelijks gebruiksgoed vervaardigd uit vergankelijk materiaal.
Naast de vele onversierde zijn er ook enkele beschilderde exemplaren bekend. Daarvan is deze Alkmaarse serie van 12 maandbordjes wel het belangrijkste voorbeeld. Vergeleken met een dergelijke serie (slechts 9 stuks) in het Museum te Neurenberg is de schildering van de Alkmaarse bordjes veel verfijnder en ook zijn de onderwerpen beter passend bij de maanden. De beschilderde bordjes zijn wel gebruikt, maar waarschijnlijk alleen bij speciale gelegenheden. De achterkanten vertonen snijsporen. Door de iets opstaande rand bleef bij omgekeerd gebruik de beschildering onaangetast. Deze dienden voornamelijk als versiering in de kamer of de keuken, zoals ook het tingerei aan de wanden hing en op planken stond te pronken. Juist het tin heeft het houten gebruiksgoed vrij snel verdrongen.
De Alkmaarse houten maandborden zijn afkomstig uit het Provenhuis van Paling en van Foreest aan de Geest en zijn reeds sinds 1875 als bruikleen van dit hofje inhet Stedelijk Museum te Alkmaar. Zij meten 21 cm in doorsnee en zijn 1,5 cm dik (Ide rand 2 cm). De achterzijde is rood beschilderd, de rand verguld. De teksten hebben betrekking op de 12 voorgestelde maanden en zijn in een Zuid-Nederlands dialect. Ook het gebruik van (in augustus) van de sikkel in plaats van een zeis duidt daarop. De bordjes moeten gedateerd worden omstreeks 1540.

Tekst: Mr. J.H. Rombach
Foto: Ted Prins, Amsterdam

De colvers zijn te zien in het buitentafereel in de linker bovenhoek

Randtekst op bordje december:
December
te pryse ghemach te sitten by de viere
en eeten en drincken en make goet siere

Literatuur
• G. Schielausky, Über den flachen Holzteller, in Anzeiger des Germanischen National-Museums. 1954-159. Met veel illustraties.
• Opgravingen in Amsterdam; twntig jaar stadsonderzoek. Amsterdam, 1977, p. 347

Click for large image

13_.jpg

Tazza, 1627

Zilveren drinkschaal op voet (tazza of tassa) met vergulding uit 1627 van Adam van Vianen (1569 - 1627)

Verguld zilver. h x d = 16,8 x 17,5 cm, 646 gram. 950/000 - figuur en voet; 920/000 - schaalrand; 920/000 - dekplaat; 920/000 - schroef.
Op de dekplaat: A.D.VIANA.FE.1627
Centraal Museum in Utrecht (inv. 19505)

De tazza bestaat uit een schaal, een losse dekplaat en een voetstuk.
De rand van de schaal is samengesteld uit vier halfronde lobben, afgewisseld door kwabornamenten met maskers. De voorstelling op de schaal toont een binnenhuis. In een groot vertrek bevindt zich een aantal mensen. Een hond ligt te slapen onder een tafel, twee honden lopen rond. Op de voorgrond warmt een oude man zich bij het haardvuur. Door een poortopening is een binnenplaats te zien.
De dekplaat is versierd met o,a, stoven, brandende houtblokken en takkenbossen.
Het voetstuk wordt gevormd door een winters geklede man, die gesprokkeld hout op zijn rug, een colfstok in zijn hand en schaatsen aan zijn gordel meedraagt. Bij zijn voeten zit een hond.
De schaal is bedoeld als personificatie van de winter.

Adam Willemsz. van Vianen is waarschijnlijk eind 1568 of begin 1569 te Utrecht geboren als zoon van Willem Eerstenss. van Vianen en Elisabeth Pelser. Zijn vader was deurwaarder en rentmeester van beroep. Misschien is Adam, evenals zijn broer Paulus, in de leer geweest bij een lid van de familie Van Leyenbergh, hoewel daar geen bewijzen voor zijn. Adam van Vianen trad in oktober 1593 in het huwelijk met Aeltgen Verhorst. Haar vader was Matijss. Verhorst, afkomstig uit Amersfoort, die redelijk bemiddeld schijnt te zijn geweest. Aeltgen overleed reeds op 15 augustus 1595, bij de geboorte van haar eerste kind. In 1598 trad Adam opnieuw in het huwelijk, ditmaal met de Utrechtse Catharina van Wapenveldt. Het echtpaar kreeg verscheidene kinderen, onder wie de latere zilversmid Christiaen van Vianen. Adam van Vianen werd na 1600 een van de belangrijkste zilversmeden die Nederland ooit heeft voortgebracht. Aan zijn werk zijn vele publicaties gewijd. Adam sloeg als nr. 23 zijn teken op de insculpatieplaat van 1598. Zijn meesterteken is het monogram 'AV in een schild'.
Werken van Adam van Vianen bevinden zich ook in de Hermitage te Leningrad (beker) en een zilveren schaal bij de Ridderlijke Duitsche Orde, Balije van Utrecht.

Literatuur:
• Houtzager, 1970.
• Catalogus Nederlands Zilver, p. 64 en 65
• dr. J.R. ter Molen, 1984
• Goud- en zilversmeden te Utrecht in de late middeleeuwen van Louise E. van den Bergh-Hoogterp, 1990
• Edele en onedele metalen, De verzamelingen van het Centraal Museum Utrecht. Pag. 180/181. ISBN 90-73285-49-6
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 122. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Kolven, het plaisir om sig om dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 22. SPOU Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• Colf Kolf Golf, Early Golf - Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 13. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016

Click for large image

Schotel.jpg

IJsgezicht met colvers, vermoedelijk ca 1700

Schotel in Delfts aardewerk, beschilderd naar Jan van de Velde (1593-1641), vermoedelijk omstreeks 1700 vervaardigd.

Diameter 21 cm.

Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel. Inv.nr. EV130C

Click for large image

14015-10_1_700_700.jpg

Majolica schotel, 1600 - 1650

Ziel van een majolica schotel met een linkshandige colf spelende man op een veldje. Anoniem, ca. 1600 - 1650. Nederlandse herkomst.

Standring. Polychroom decor. Onderzijde bedekt met loodglazuur. Op proenen gebakken. Gelige scherf, geaderd en gelaagd, verschraald aardewerk.

Bodemvondst bij restauratie Schielandhuis te Rotterdam (1982)

Doorsnede fragment 17,0 cm; spiegel 10,5 cm; standring 10,3 cm

Museum Rotterdam (14015-10)

Bron: Do Smit

Click for large image

KNKB044.jpg

Puntschotel, 1633

Puntschotel uit 1633 van Pieter Arentz uit Amsterdam (1582-1648).

De rand van deze schotel is gedecoreerd met afbeeldingen naar gravures van Jan van de Velde (1593-1641). Linksboven een wintertafereel met colfspelers.

Geciseleerd en graveerd zilver. Diameter 29,9 cm.

Museum Boymans-van Beuningen, Rotterdam. Inv.nr. MBZ.205

Click for large image

Edam_2014_14.jpg

Gevelsteen, 1561

Gevelsteen met spelende kinderen aan de voorzijde van het weeshuis in de Grote Kerkstraat 23 te Edam.

De gevelsteen is daar aangebracht tijdens de bouw van het weeshuis in 1561. Opdrachtgever was de priester Mathjis Mathijsz. Tynx. De steen is voor die tijd zeer modern vormgegeven, namelijk volgens de laatste mode van de Renaissance. De steen lijkt dan ook op een Romeinse tempel waarin kinderen spelen.

Je zou bijna gaan denken dat de weeskinderen vrolijk spelend hun tijd doorbrachten, maar schijn bedriegt ook hier want zo vrolijk was het leven van deze gestigmatiseerde kinderen in die tijd niet. Weeskinderen droegen in die tijd kleding in voorgeschreven kleuren en in Edam was dat in de kleuren rood en zwart.

Rechts van het midden op de voorgrond wordt gecolfd naar een paaltje. Links van het midden zijn jongens aan het beugelen, waarbij een grote en zware houten bal door een ijzeren draaibare ring of beugel gespeeld moet worden. Sommige jongens hebben petten op en broeken aan, maar anderen weer niet. Links van deze jongens zijn meisjes op de stoep van het huis aan het bikkelen met vier schapenkootjes (sprongbeen) en een balletje. Het voorste meisje speelt op haar bloten voeten. Rechts achter de colvende (of kolvende) jongens is een jongen aan het hoepelen, maar dit is alleen van zeer dichtbij te zien. Boven in het midden zijn twee jongens waarschijnlijk aan het vechten en daarachter staat een jongen of een meisje te gebaren dat ze op moeten houden. Links van de vechtende jongens staat een jongen gebogen tegen een ander aan. Dit kan stavast zijn of handjeplak. Verder zien we een groot gebouw en vier huizen met een overhangend bladerdak. Klik op de regel onder de afbeelding voor een weergave van de gehele gevelsteen.

Tekst grotendeels van Peter Sluisman.
Bron: Dirk Spijker.

Click for large image

Gevelsteen-Hoorn.jpg

Gevelsteen, ca. 1610

Gable stone, Hoorn

Gevelsteen aan een woning aan de Grote Oost hoek Schoolsteeg te Hoorn.

Ca. 1610

Bron: Mark Aberkrom.

Literatuur
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 80. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

2012-archief-038_.jpg

Gevelsteen, 1641

Gevelsteen uit huis De Kolf, Oude Langedijk 7 te Delft.

1641.

Foto: Menno Boon

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 73. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 251. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

Cheverny18_.jpg

Gobelin, 17e eeuw

Vlaams gobelin uit de 17e eeuw naar een voorbeeld van David Teniers (vermoedelijk II).

Château de Cheverny, Frankrijk

Bron: NGA Early Golf, Do Smit

Click for large image

Kolfklokje.jpg

Klok (wijzerplaat), laat 17e eeuw

Wij kijken hier naar de bovenste helft van een wijzerplaat van een Hollands klokje, geborgen op fluweel in een geëboniseerde lijst.

De afbeelding is omstreden: kolfster of herderin? Omdat een bal of schaap ontbreekt, kunnen we blijven twijfelen.
Voor herderin pleit:
• Het 'herdersthema' is relatief veel gebruikt in de 17e-eeuw, maar er zijn (nog) geen 17e-eeuwse afbeeldingen bekend met een kolfster. Een afbeelding met een kolfster zou dus nogal curieus zijn.
• Mogelijk geeft de weergegeven kleding eerder een herderin aan dan een kolfster (...?).
Voor kolfster pleit:
• De stok bevat geen duidelijk kluitschopje (en al helemaal geen haak)

Buitenafmetingen schilderij: 13" x 13" x 2"

Particuliere collectie

Bron: Chris Teulings

Click for large image

2012-archief-039_.jpg

Pijpenkop met colfstokken en bal

Kop van een Goudse pijp met twee gekruiste colfstokken en een bal. Datering onbekend.

Particulier bezit

Foto: Menno Boon
Bron: Jan Vaartjes

Literatuur
• Colf Kolf Golf, Early Golf - Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 37. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016

Click for large image

Thronbaldachin_.jpg

Tapijt (Thronbaldachin), 1561

Nederlands, english, français

Nederlands
Colfende putto op een tapijt (hier een detail) dat Hans Vredeman de Vries (1526 - 1609) in 1561 ontwierp voor Herzog Karl III van Lotharingen.

Het tapijt smukte de feestelijkheden opvan het huwelijk van hertog Karel III van Lotharingen met Claude, de dochter van de Franse koning Hendrik II.

Het lichte blauw van het slageinde duidt op een metalen omhulsel en op de grond zien we een tee of tuitje waarop de bal rust.

Kunsthistorisches Museum, Wenen

Tentoonstellingen
Hans Vredeman de Vries in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten te Antwerpen (2002)

Literatuur
• Borggreve, H; Lüpkes, V; Havenne, P; van Beneden Ben (eds), 2002, Hans Vredeman de Vries und die Renaissance im Norden. München.
• Gillmeister, Heiner, 2002. Golf on the Rhine: on the origins of golf, with sidelights on polo. The Iinternational Journal of the Histor of Sport 19 (I), 1-30.
• Gillmeister, Heiner,1996. 'A tee for two': on the origins of golf. Homo Ludens (Internationale Beiträge des Instituts for Spielforschung und Spielpädagogik an der Hochschule 'Mozarteum' Salzburg), 6: 17-31.

Bron: Heiner Gillmeister


English
Design for a tapestry by Hans Vredeman de Vries (1526 - 1609). A colfing putto is seen, using a stick with a metal head and hitting the ball from a genuine 'tee'.


Français
Putto jouant au colf, représenté sur une tapisserie d'après un projet du Hollandais Hans Vredeman de Vries (1526 - 1609). Une particularité est l'extrémité du bâton et certainement le raffiné tee ou socle sur lequel repose la balle.

Click for large image

glasinlood002.jpg

Glas in lood...?

Onbekende afbeeldingen, vermoedelijk uitgevoerd in glas-in-lood. Verblijfplaats, afmetingen en datering onbekend.

Bron: NGA Early Golf

Click for large image

glasinlood003.jpg

Glas in lood...?

Onbekende afbeeldingen, vermoedelijk uitgevoerd in glas-in-lood. Verblijfplaats, afmetingen en datering onbekend.

Bron: NGA Early Golf