NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image

provenhuis-alkmaar_060_.jpg

Teljoor, ca. 1540

Het gebruik van houten borden (teljoor = houten bord) was in de middeleeuwen zeer algemeen, ook in de voorname huizen. De ronde vorm is afgeleid van de snede brood die bij iedere tafelgenoot neergelegd werd om het vlees op te leggen. Het sap werd dan door het brood opgenomen en zo trachtte men de tafel schoon te houden. Op veel schilderijen is het gebruik van deze eenvoudige houten etensplankjes te zien. Er zijn echter slechts weinig exemplaren bewaard gebleven; het was tenslotte dagelijks gebruiksgoed vervaardigd uit vergankelijk materiaal.
Naast de vele onversierde zijn er ook enkele beschilderde exemplaren bekend. Daarvan is deze Alkmaarse serie van 12 maandbordjes wel het belangrijkste voorbeeld. Vergeleken met een dergelijke serie (slechts 9 stuks) in het Museum te Neurenberg is de schildering van de Alkmaarse bordjes veel verfijnder en ook zijn de onderwerpen beter passend bij de maanden. De beschilderde bordjes zijn wel gebruikt, maar waarschijnlijk alleen bij speciale gelegenheden. De achterkanten vertonen snijsporen. Door de iets opstaande rand bleef bij omgekeerd gebruik de beschildering onaangetast. Deze dienden voornamelijk als versiering in de kamer of de keuken, zoals ook het tingerei aan de wanden hing en op planken stond te pronken. Juist het tin heeft het houten gebruiksgoed vrij snel verdrongen.
De Alkmaarse houten maandborden zijn afkomstig uit het Provenhuis van Paling en van Foreest aan de Geest en zijn reeds sinds 1875 als bruikleen van dit hofje inhet Stedelijk Museum te Alkmaar. Zij meten 21 cm in doorsnee en zijn 1,5 cm dik (Ide rand 2 cm). De achterzijde is rood beschilderd, de rand verguld. De teksten hebben betrekking op de 12 voorgestelde maanden en zijn in een Zuid-Nederlands dialect. Ook het gebruik van (in augustus) van de sikkel in plaats van een zeis duidt daarop. De bordjes moeten gedateerd worden omstreeks 1540.

Tekst: Mr. J.H. Rombach
Foto: Ted Prins, Amsterdam

De colvers zijn te zien in het buitentafereel in de linker bovenhoek

Randtekst op bordje december:
December
te pryse ghemach te sitten by de viere
en eeten en drincken en make goet siere

Literatuur
• G. Schielausky, Über den flachen Holzteller, in Anzeiger des Germanischen National-Museums. 1954-159. Met veel illustraties.
• Opgravingen in Amsterdam; twntig jaar stadsonderzoek. Amsterdam, 1977, p. 347