NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image

KNKB006.jpg

Plaatsen waar colf gespeeld werd voor 1700

Plaatsen in de Lage Landen waar vóór 1700 colf gespeeld werd, met het jaar van de oudste vermelding.

1 1297 Loenen aan de Vecht (historisch niet aantoonbaar en hoogst waarschijnlijk onjuist)
2 1360 Brussel
3 1387 Brielle
4 1390 Haarlem
5 1401 Dordrecht
6 1401 Utrecht
7 1429 Zierikzee
8 1431 Rotterdam
9 1436 Amersfoort
10 1455 Leiden
11 1456 Naarden
12 1461 Middelburg
13 ca. 1469 Goes
14 1477 Brugge
15 1480 Amsterdam
16 1481 Mechelen
17 1488 Gouda
18 ca. 1500 Delft
19 1531 Hoorn
20 1548 Veere
21 1550 Muiden
22 ca. 1550 Alkmaar
23 1553 Antwerpen
24 1561 Kampen
25 1566 Leeuwarden
26 1571 Dokkum
27 ca. 1580 Egmond
28 1581 Schiedam
29 1583 's-Gravenhage
30 1583 Woerden
31 ca. 1590 Edam
32 1595 Vreda
33 1606 Muiderberg
34 1612 Enkhuizen
35 1625 Haarlemmermeer
36 1634 IJsselmuiden
37 ca. 1640 Zwolle
38 ca. 1650 Oud-Zuilen
39 1654 Beetsterzwaag
40 1659 Ouderkerk aan de Amstel
41 1659 Fort Orange en het dorp Beverwijck, Nieuw Nederland (Albany, N.Y., U.S.A.)
42 ca. 1660 Nieuwkoop

Bron: Colf, Kolf, Golf - van middeleeuws volksspel tot moderne sport. ISBN 906255-112-2.

Click for large image

KNKB015.jpg

Plaatsen waar colfstokken werden vervaardigd

Colfmakers

1474 Middelburg
Verkoop van colven, voor zover niet zelf gemaakt, valt onder het St. Nicolaas- of Kramersgilde

ca. 1520 Leiden
Krijgt de Kolfmakerssteeg haar naam. Nog omstreeks 1800 stond hier op een gevel 'Looft God boven al, Hier verkoopt men stok en bal'.

1540/1544 Leeuwarden
Er is sprake van 'Evert Dircx, colffmaker' geboren te Jorwerd en 'Jan Claeszoen, colffmaker' van Cornyum.

1585 Amsterdam
'Claes Dircxsz., colffmaker'

1634 Amsterdam
1 colvenmaker

1646 Amsterdam
1 colvenmaker

ca. 1650 Haarlem
Aan de Zijlweg, buiten de Zijlpoort, woont een colfmaker met op de luifel van zijn huis:
Hier maakt men kolven puik en eêl
Kolft men met plezier, zonder krakeel
Maakt men een pintje of een vaan
Maar laat den boer zijn rapen staan
Al is de winter koud en fel
Wij slaan de bal alevenwel

1659 Leiden
Thijs Pietersz. Groenendaal en Aert de Noorlander verzoeken namens de colfmakers opneming in het Stoelmakers- en Wieldraaiersgilde en om bescherming tegen de concurrentie ten plattelande.

1655 Amsterdam
1 colvenmaker.

Bron: Colf, Kol, Golf, van middeleeuws volksspel tot moderne sport. ISBN 906255-112-2.

Click for large image

anatomiekopie.jpg

Anatomie colfslof

Anatomie van de colfslof
naar een idee van Henk Hasselt, hoofdredacteur van The Coinhunteers Magazine

Een colfslof kan worden verdeeld in:
• Basis - onderzijde van de slof
• Rug - bovenzijde van de slof
• Mond - schacht voor de steel. Deze kan a. naar de rug toe of b. verticaal gepositioneerd zijn
• Kraag - verzwaard/verstevigend gedeelte rond de mond
• Neus - voorzijde van de slof, waarbij vooral de stand van de hoek van belang is voor de datering. Te onderscheiden valt a. de rug is langer dan de basis; b. de rug is korter dan de basis; c. de neus is verticaal gepositioneerd; d. de neus is halfrond
• Hals - de mate van kromming bepaalt of er sprake is van een hals. Als de slof op tafel ligt en bij de mond naar boven loopt is er sprake van een hals. De meeste jonge sloffen hebben een specifieke hals, die echt als een koker naar boven loopt; de oudste sloffen hebben vaak geen hals, daar begint de mond aan de basis

Het voornemen is om deze anatomie te gebruiken als basis voor de datering van colfsloffen. De poging hiertoe zal geschieden met behulp van te dateren 17e eeuwse schilderijen waarop colfsloffen duidelijk te zien zijn. Als voorbeeld voor de studie wordt gebruik gemaakt van de 'Chronological classification of roemers with the help of 17th century paintings in the Low Countries', by J.A. Brongers and H.F. Wijnman (uit: Rotterdam Papers. A contribution to medieval archeology, p. 15-22, Rotterdam, 1968
Wordt dus vervolgd!
Bijdragen zijn welkom: info@colf-kolf.nl

Do Smit

Click for large image

ca1540_014.jpg

Colfstokken, ca. 1540

Colfstokken, opgegraven in een scheepswrak in Biddinghuizen (Flevoland).

Het schip is vergaan omstreeks 1540 en opgegraven in 1992. Van de zestien colfstokken waren er tien zeer goed bewaard gebleven, enkele zelfs met handvat. Vier stokken waren duidelijk voor kinderen bedoeld. In de zestiende en zeventiende eeuw zien we deze kindercolfstokken regelmatig als attribuut toegevoegd op kinderportretten (zie het album Schilderijen in deze galerie).

De sloffen voor volwassenen, waarvan drie voor linkshandigen, waren gemaakt van een loodlegering en gemiddeld 99 mm lang en wogen 125 gram. Van de driehoekige doorsnede is een vlak in lijn met de steel en een kant schuin en gebold. Zie ook volgende afbeelding.

Nederlands Instituut voor Scheeps- en onderwater Archeologie.

Bron: Early Golf, catalogus van de reizende tentoonstelling Early Golf Tour 2004/2005, verzorgd door de Stichting Early Golf en Cees

Literatuur
 Catalogus van de reizende tentoonstelling Early Golf Tour 2004/2005, verzorgd door de Stichting Early Golf

Click for large image

Scan_09_11_13-10-2016_.jpg

Colfstok

Ongedateerde colfstok, door Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam (BOOR) opgegraven bij Huis te Riviere te Schiedam (ook bekend als Huis Mathenesse of Slot Mathenesse; gebouwd door Aleid van Holland in 1262). Opvallend is de nog aanwezige colfstok en de grove uitvoering van stok en slof.

Vondstnummer 12-02-1142-1, opgeborgen in doos 62 van vindplaats 12-02 in het PZH-depot.

Foto: Machteld van Limburg Stierum

Bron: John Ott, Ramón van Wingerden

Click for large image

colf_F275B9E321F23048C1257DF000375099.jpg

Colfslof met stok, 16e eeuw

Colfstok met loden slof. 16e eeuw

Bij deze stok is de handgreep, die met leer of touw omwikkeld is, afgebroken. Oorspronkelijk moet de stok ruim een meter lang geweest zijn. De vondst van een colfslof mét een deel van de stok is zeer zeldzaam.

Deze colfstok is opgegraven bij kasteel Huis te Riviere in Schiedam. Aleida van Henegouwen laat het kasteel bouwen nadat zij rond 1275 Schiedam stadsrechten heeft gegeven. Aleida is de dochter van graaf Floris IV van Holland. Dit 13e eeuwse kasteel heeft bestaan uit een rechthoekig terrein met daaromheen een gracht. Het is tijdens de Hoekse- en Kabeljauwse Twisten rond 1350 gedeeltelijk vernield. Ruim twee eeuwen later wordt het kasteel ontmanteld nadat de Spaanse troepen er tot twee keer toe brand hebben gesticht.

Bericht van 18 februari 2015 op RTV Rijnmond

Bron: Do Smit

Click for large image

ca1540_013.jpg

Colfstokken, ca. 1540

Colfstokken, opgegraven in een scheepswrak in Biddinghuizen (Flevoland).

Het schip is vergaan omstreeks 1540 en opgegraven in 1992. Dankzij het goed bewaarde hout van de kennelijk nog nieuwe stokken is duidelijk dat er geen kromgegroeid hout voor werd gebruikt maar een rechte plank. Geen kernhout bovendien, maar juist de buitenste, veel taaiere jaarringen van de boom.

Nederlands Instituut voor Scheeps- en onderwater Archeologie.

Bron: Early Golf, catalogus van de reizende tentoonstelling Early Golf Tour 2004/2005, verzorgd door de Stichting Early Golf

Literatuur
• Catalogus van de reizende tentoonstelling Early Golf Tour 2004/2005, verzorgd door de Stichting Early Golf
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 151. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

Biddinghuizer-kolfschip___.jpg

Colfstokken, ca. 1540

Colfstok afkomstig uit het zogenoemde Biddinghuizer kolfschip', in 1540 vergaan ongeveer ter plaatse van het huidige Biddinghuizen.

Click for large image

Biddinghuizer-kolfschip__.jpg

Colfstokken, ca. 1540

Colfstok afkomstig uit het zogenoemde Biddinghuizer kolfschip', in 1540 vergaan ongeveer ter plaatse van het huidige Biddinghuizen.

Click for large image

Scan-110114-0004.jpg

Acht colfsloffen en een colfstok, ca. 1540

Acht colfsloffen (elk gefotografeerd in drie standen) en een colfstok, opgegraven in een scheepswrak in Biddinghuizen (Flevoland).
A single colf and a set of eight colf clubheads from the 'Biddinghuizer colfschip'.

Het schip is vergaan omstreeks 1540 en opgegraven in 1992.

Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM), Lelystad, Netherlands

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 71. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4, p. 71

Click for large image

oudhout.jpg

Acht colfstokken, 16e eeuw

Getekende vergelijking tussen colfstokken zoals aangetroffen op prenten en gevelstenen (1-5) en colfstokken zoals gevonden in het Biddinghuizer Colfschip (6-8). Het Biddinghuizer Colfschip verging rond 1540 op de Zuiderzee (IJsselmeer).

In dit schip bevonden zich 16 ongebruikte colfstokken, waarvan negen grote voor rechtshandigen, drie grote voor linkshandigen en nog vier kinderkolfstokken, met beduidend lichtere loden sloffen.

Let op de fraaie handvatwindsels die elke stok herkenbaar maakt voor de eigenaar.

Deze tekening is gepubliceerd in het boekje 'Oud Hout', een bundeling van columns over 'Scheepshistorie in de Flevopolders', in 2006 en 2007 verschenen in de 'Krant van Flevoland' (ISBN 978-90-72380-93-7). De tekening is van de hand van Dr. J.-M.A.W. Morel. Het onderhavige artikel is integraal aanwezig in deze webtentoonstelling. Klik op de regel onder deze afbeelding.

Bron: Mark Aberkrom, Annemarieke Willemsen

Literatuur
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 153. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

image011.jpg

Vormverandering colfsloffen 16e en 17e eeuw

Hoewel de afname van colfsloffen voornamelijk gebonden was aan plaatselijke leveranciers (metaal- en/of houtbewerkers) kan toch gedurende de zestiende en de zeventiende eeuw een vormverandering worden vastgesteld. We nemen aan dat de nieuwe colfspelers zich bij het bestellen van het spelmateriaal graag lieten inspireren door het spelmateriaal dat in gebruik was bij de sterke spelers, zodat langzaam en met grote regionale verschillen is toegewerkt naar de 'meest ideale colfslof'.

Diana Mertens, verzamelaarster van tin: De vroege kolfsloffen hebben een gebogen bovenvlak, later krijgen de sloffen een driehoekige doorsnede.

Robin Bargmann: Uit iconografisch onderzoek blijkt inderdaad dat de vorm van de kolfslof in de loop der tijd veranderde. Wat bleef is dat de ‘met bly vezwaarde esp’ uit één stuk werd gesneden/gezaagd en niet gebogen. Wat ik zie is dat oude kolfsloffen (16e eeuw) vrij recht toe recht aan zijn met een driehoekige vorm (voor plat achter licht bollend onder recht). Zie de stokken uit het Biddinghuizer kolfschip. In de 17e eeuw begonnen de stokken in lijn met de welvaart een meer sierlijke vorm te krijgen met een hogere punt en versiering. Maar in de basis bleven deze min of meer hetzelfde.

Helaas zijn deze beschrijvingen nog onvoldoende gespecificeerd om tot een min of meer correcte datering en gebruiksplaats te komen. Er is nog veel onderzoek te doen!

Click for large image

colfstokken.jpg

Colfstokken, 16e eeuw

Drie colfstokken uit de eerste helft van de 16e eeuw. Alleen de loden sloffen zijn origineel.

De colfsloffen zijn afkomstig uit een vrachtschip vergaan in de eerste helft van de 16e eeuw op de Zuiderzee, gevonden nabij het huidige Biddinghuizen op kavel M 11 in Oostelijk Flevoland. Op de vindplaats herinnert een klein monument aan deze Biddinghuizer vondst.

Ook bij wrakken van VOC-schepen, zoals de 'Lastdrager', vergaan in 1653, en de 'Kenne(r)merland', vergaan in 1664', zijn zowel loden als koperen colfsloffen gevonden. Beide wrakken werden in 1971 ontdekt bij de Shetland Eilanden (bij Schotland).

Nederlands Instituut voor Scheeps- en onderwater Archeologie, Lelystad.

Bron: www.geheugenvannederland.nl en Cees van Woerden

Click for large image

colfstok.jpg

Colfstok met slof, 17e eeuw

Colfstok met slof, 17e eeuw. Kampen, hout, lengte 98,5 en 9,5 cm.

Stedelijk Museum Kampen

Bron: Do Smit

Literatuur
Kinderen op hun mooist, het kinderportret in de Nederlanden 1500-1700, onder redactie van Jan Baptist Bedaux en Rudi Ekkart. ISBN 90 76 588 11 2.

Click for large image

houten_kinderkliek.jpg

Colfstok voor kinderen, eind 17e eeuw

Houten kinder-colfstok uit het einde van de 17e of het begin van de 18e eeuw.

Vondst in beerput gelegen aan de Luttik Oudrop 20 te Alkmaar.

Bron: Jan Appel

Click for large image

SEG_replica.jpg

Colfstok ca. 1600 (replica)

Replica van een colfstok met loden kop, omstreeks 1980 vervaardigd naar voorbeelden uit ca. 1600. De steel is van essenhout, de kop van lood met enig tin, de handvatten van gevlochten zwart en wit leer.

De kop is een exacte kopie van in Amsterdam opgegraven koppen van colfstokken uit het begin van de zeventiende eeuw. De overige maten en materialen zijn ontleend aan afbeeldingen van stokken op schilderijen en prenten uit dezelfde periode. Stokken van dit type worden reeds vermeld in een keur te Zierikzee van 1429.

Lengte ca. 110 cm, gewicht ca. 2300 gram.

Bron: Stichting Early Golf.

Click for large image

Scan-110211-0009.jpg

Bevestiging colfsloffen

Cross section of two colfsloffen. The drawings clearly shows how the broad end of the wooden colf had been steamed to an appropriate curve and then clad in a base metal sheath.

Annemarieke Willemsen, University of Leiden

Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 229. January 2004
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 75. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

colfstok_011_.jpg

Twee colfstokken (replica's)

Twee colfstokken, in opdracht van Steven J.H. van Hengel vervaardigd en vorrmgegeven met de zeventiende eeuwse kinderportretten als voorbeeld.

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie Steven J.H. van Hengel

Click for large image

colfslof_003_.jpg

Colfstokken met ballen

Twee colfstokken met ballen:
• links - replica van een colfstok zoals vaak afgebeeld op kinderportretten uit de zeventiende eeuw
• rechts - replica van een Schotse kliek, oorspronkelijk omstreeks 1830 als golf club gefabriceerd volgens de specificaties van de Schotse kliek door Hugh Philp.
De Schotse kliek is te zien op schilderijen van Hendrick Avercamp en is in 1657 door J. Six van Chandelier omschreven als: 'van palm(hout), dry vingers breed, één dik, met loot der in'.

Foto: Kees v.d. Burg, Azaleaduin 4, Leiden. Datering onbekend

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

colfslof_004_.jpg

Colfstok met twee golf clubs

Replica van een colfstok met twee golf clubs met bijbehorende ballen.

Links - ca. 1620
Middden - ca. 1870
Rechts - ca. 1970

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

Wassenaar-messing_.jpg

Colfslof messing

Rijk versierde colfslof van messing. Bodemvondst Wassenaar. Geen verdere details bekend.

Bron: Do Smit

Click for large image

16-kennemer-slof_105mm_.jpg

Colfslof

Picture of the somewhat-rounded back of the slightest-damaged colf club head. The 'slof' is decorated with double-striated lines, three Andreas crosses and three crowned roses. Also the letter D and perhaps the letter I are visible. The meaning of these letters is unknown.

300 gram. 103 mm long and 42 mm high. Thickness of the shell wall is 3,4 mm

Bron: Geert & Sara Nijs

Literature
• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 161. Geert & Sara Nijs, 2015 (choullaetclava@orange.fr). ISBN 978-2-9540069-3-2

Click for large image

Den_Bosch.jpg

Colfslof Den Bosch, begin 16e eeuw

Loden colfslof uit het begin van de zestiende eeuw, gevonden te 's-Hertogenbosch.

Foto: Frans Gijbels
Speelgoedmuseum, Deventer

Click for large image

Noord_Beveland.jpg

Colfslof Noord-Beveland, begin 16e eeuw

Loden colfslof uit het begin van de 16e eeuw, gevonden in Noord-Beveland.

Foto: Frans Gijbels
Speelgoedmuseum, Deventer

Click for large image

Colfsloffen_16e_eeuw_004.jpg

Colfsloffen, 16e eeuw

Colfsloffen uit de 14e tot de 16e eeuw.

De loden sloffen met de ingegoten ijzeren pennen dateren uit de 14e of 15e eeuw. Zie het album Spelmateriaal in het tijdvak 1200-1450.

Bron: Stichting Early Golf

Literatuur
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 168. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

KNKB046.jpg

Sloffen van colfstokken, ca. 1600

Vier sloffen van colfstokken van ca. 1600.

De sloffen zijn tijdens de metrobouw te Amsterdam opgegraven. Drie sloffen zijn kennelijk bedoeld geweest voor rechtshandige mannen, jongens en kinderen (deze sloffen zijn om de stok gegoten). Het vierde exemplaar is voor linkshandigen en aanzienlijk primitiever (het is een blad lood dat om de stok is geslagen).

Drie keer lood-tin legering en één keer lood. De lengtes zijn 10,4, 8,1, 6,1 en 7,4 cm.

Amsterdams Historisch Museum, Amsterdam.

Click for large image

Item_6628_3.jpg

Colf club head, ca. 1600

English

Scarce Circa 1600's Colf Club Head, Rotterdam.

Presented here is a small lead club head 2 3/4" long 1 1/8" high and 1" deep. Some historians believe the Dutch game call Colf was the precurser to modern golf.
The club head here is a nice example to be found, as many do not have any markings on them. This one has a wonderful arrangement of 12 Maltese crosses.

Source: Green Jacket Auctions (December 2011)

Click for large image

christies06_1480-17e_eeuw.jpg

Eight colf club heads, 15th and 16th century

A group of eight various colf club heads, 15th and 16th century.

One made in Rotterdam, ca. 1480;
another Dutch pre-1530;
another made in Amsterdam, ca. 1620;
another stamped with three crosses for the city of Amsterdam, ca. 1600-1650;
another with remains of original wooden shaft;
another similar;
another made in Amsterdam, 1650, made in bronze with striped decoration;
another bronze, 17th Century, found at Zandvoort

Estimate £ 1.500-2.500 ($ 2.351-3.918)
Price Realized £ 3.750 ($ 5.850)

Source
Catalogue The Jaime Ortiz-Patino Collection 'Origins of Golf'. Auction London, Wednesday 30 May 2012, Christie's

Click for large image

P1030888_.jpg

Colfslof, 16e of 17e eeuw

Loden colfslof, in 2008 gevonden in een 16e of 17e eeuwse stortlaag in een bouwput aan de Amsteldijk bij het oude Gemeentearchief van Amsterdam. Aan de rechterzijde zijn de drie kruizen van het wapen van Amsterdam ingegraveerd.

10 x 3,5 cm. 360 gram

Particulier bezit

Bron: Dirk Spijker

Click for large image

Fries_Museum.jpg

Colfslof

Koperen colfslof van onbekende herkomst en onbekende datering. Let op de fraaie gravering ter hoogte van de bevestiging aan de steel.

15 x 3 cm

Fries Museum, Leeuwarden (F 261-4a)

Click for large image

Twee_oude_loodkolven.jpg

Twee kolfsloffen, 16e of 17e eeuw

Twee loden colfsloffen, waarvan de bovenste versierd (met een Franse lelie?).

Deze sloffen komen uit de verzameling van Jan Appel.

Bron: Mark Aberkrom

Click for large image

Scan-110114-0003.jpg

Vier colfsloffen, ca. 1664

Vier colfsloffen uit het wrak van het VOC-schip 'Kennemerland' dat op 20 december 1664 met ca. 150 opvarenden verging bij Stoura Steck, Shetland Eilanden. Het schip was in gebruik bij de VOC vanaf 1662 en had een laadvermogen van 950 ton.

Beschrijving
Gekocht in 1661/1662.
Eerste reis naar Batavia van 1661-1664. Na vertrek voor de tweede reis werd de route om Schotland heen gemaakt t.g.v. de Engelse oorlog. Op 20 december 1664 gestrand op Stoura Stack in de Outer Skerries aan de oostkant van de Shetland Eilanden, na uit de koers geslagen te zijn bij slecht weer op de Noordzee. Slechts drie van de 150 opvarenden overleefden de ramp. In 1971 is het wrak gevonden.

Gemaakte reizen
 17/04/1662 vertrek Texel naar Batavia, aangekomen 30/03/1663 (via: Kaap de Goede Hoop van 03/09/1662 tot 26/09/1662)
 21/12/1663 vertrek Batavia naar Amsterdam, aangekomen 25/08/1664 (via: Kaap de Goede Hoop van 13/03/1664 tot 16/04/1664). Schipper: Jan Idese de Vink
 14/12/1664 vertrek Texel naar Amsterdam; onderweg vergaan bij Shetland

Shetland Museum

Literatuur
 Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 70. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4

In de bijlage een kort artikel van de International Journal for Nautical Archeology uit 1979

Click for large image

KNKB047.jpg

Slof van colfstok, 17e eeuw

Slof van een colfstok met merken uit de 17e eeuw.

Lood. 4 x 9 cm, 225 gram.

Particulier bezit.

Click for large image

VH05482A.jpg

Slof van colfstok, 16e of 17e eeuw

Loden colfslof uit Slot Loevestein, in 1982 opgegraven op de plaats waar vroeger burgers en soldaten waren gehuisvest. Aan de bovenzijde is een roos (...?) ingeslagen. Ter hoogte van de bevestiging van de steel bevindt zich een ribbeltje.

Museum Slot Loevestein (www.slotloevestein.nl)

Bron: Sunny Jansen, conservator

Click for large image

Colf_en_Kolf_0002.jpg

Twee colfsloffen, midden 17e eeuw

Twee geelkoperen colfsloffen, afkomstig uit het wrak van het VOC-schip 'De Lastdrager', gezonken in 1653.

Hier zijn niet zozeer de afbeeldingen interessant, als wel de veilingopbrengst bij Sotheby's, Chester Engeland: ƒ 62.100 + 11,5% opgeld (= ƒ 69.241 ofwel € 31.330).

Bron: Jan Appel

Click for large image

Scan-110211-0001.jpg

Brass clubhead, mid 17th century

A brass clubhead (messing colfslof) excavated from the Lastdrager. Unlike the soft lead or lead-tin alloy used in customary Dutch 'irons', the hard metal head could withstand the shock of a misjudged swing on ice or land.

Literatuur
 Golf through the ages by Michael Flannery, page 206. January 2004

Click for large image

FT530.jpg

Slof van colfstok, 17e eeuw

Loden uiteinde (slof) van een colfstok uit de eerste helft van de 17e eeuw.

Signatuur: FT 530.
Afmetingen: 10,5 x 3,4 cm.

Rijksmuseum van Oudheden, Leiden.

Bron: www.geheugenvannederland.nl

Click for large image

Speelgoedmuseum.jpg

Twee colfsloffen

Twee colfsloffen, opgegraven in Noord-Beveland en in Den Bosch.

Foto: Frans Gijbels

Speelgoed- en Blikmuseum, Deventer

Bron: Ludo Jongen

Click for large image

Schotse_kleek_016.jpg

Schotse kleek

Replica van een Schotse kliek, oorspronkelijk omstreeks 1830 als golf club gefabriceerd volgens de specificaties van de Schotse kliek door Hugh Philp.

De Schotse kliek is te zien op schilderijen van Hendrick Avercamp en is in 1657 door J. Six van Chandelier omschreven als: 'van palm(hout), dry vingers breed, één dik, met loot der in'. Dit type stok is dus ongeveer 225 jaar ongewijzigd in gebruik gebleven.

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_brons.jpg

Bronzen colfslof (1)

Bronzen colfslof met randversiering op onderzijde en naam P. van Wyk.

Datering waarschijnlijk circa 1600 (zie het artikel van Tim de Ridder in Westerheem).

Dit betreft vermoedelijk het tweede colfexemplaar met de naam P. van Wyk (2/5). De vindplaatsen liggen ver uiteen:
• Heiloo - Tim de Ridder, zie artikel in Westerheem (AWN) (niet opgenomen in webmuseum)
• Utrecht - Theo Bransen
• Valkenburg (ZH)
• Bovenkarspel - Frank Pennekamp
• Wassenaar (...?) - Esther

Grootste lengte ca. 9 cm. 95 gram

Bodemvondst Utrecht (stad), Theo Bransen

Particulier bezit

Bron: Mark Aberkrom

Click for large image

colfslof_valkenburg.jpg

Bronzen colfslof (2)

Bronzen colfslof met naam P. van Wyk, waarbij de letters 'Y' en 'K' zijn samengevoegd.

Datering waarschijnlijk circa 1600 (zie het artikel van Tim de Ridder in Westerheem).

Dit betreft vermoedelijk het derde colfexemplaar met de naam P. van Wyk (3/5). De vindplaatsen liggen ver uiteen:
• Heiloo - Tim de Ridder, zie artikel in Westerheem (AWN) (niet opgenomen in het webmuseum)
• Utrecht - Theo Bransen
• Valkenburg (ZH)
• Bovenkarspel - Frank Pennekamp
• Wassenaar (...?) - Esther

Bodemvondst Valkenburg (Zuid-Holland).

Particulier bezit

Bron: Mark Aberkrom

Click for large image

kolffragment.jpg

Bronzen colfslof, fragment (3)

Bronzen colfslof met letters die mogelijk afkomstig zijn van de naam P. van Wyk

Vondst uit juni 2012 bij ontgraving van een perceel naast hotel-restaurant 'Het Roode Hert' te Bovenkarspel. Bron: Frank Pennekamp van de Archeologische werkgroep Historische Vereniging Oud-Stedebroec

Dit betreft vermoedelijk het vierde colfexemplaar met de naam P. van Wyk (4/5). De vindplaatsen liggen ver uiteen:
• Heiloo - Tim de Ridder, zie artikel in Westerheem (AWN) (niet opgenomen in het webmuseum)
• Utrecht - Theo Bransen
• Valkenburg (ZH)
• Bovenkarspel - Frank Pennekamp
• Wassenaar (...?) - Esther

Click for large image

PvWyk_.jpg

Bronzen colfslof (4)

Bronzen colfslof met naam P. van Wyk, waarbij de letters 'Y' en 'K' deze keer niet zijn samengevoegd.

Datering waarschijnlijk circa 1600 (zie het artikel van Tim de Ridder in Westerheem).

Dit betreft vermoedelijk het vijfde colfexemplaar (5/5) met de naam P. van Wyk. De vindplaatsen liggen ver uiteen:
• Heiloo - Tim de Ridder, zie artikel in Westerheem (AWN) (niet opgenomen in het webmuseum)
• Utrecht - Theo Bransen
• Valkenburg (ZH)
• Bovenkarspel - Frank Pennekamp
• Leimuiden - Esther

Bodemvondst,Leimuiden (weiland, ca 15 cm onder oppervlak in opgestorte grond waarvan herkomst niet bekend is).

Particulier bezit

Bron: Do Smit

Click for large image

colfslof_9.jpg

Loden colfslof

Loden colfslof.

Bodemvondst Amsterdam (metaaldetector), Datering en andere details onbekend.

Particulier bezit

Bron: Mark Aberkrom, Alex Rusche

Click for large image

colfbubba.jpg

Tinnen colfslof

Tinnen colfslof. 7,5 cm

Particulier bezit

Bron: Mark Aberkrom

Click for large image

colfsloffenamsterdam.jpg

10 colfsloffen Amsterdam

Dat colfsloffen regelmatig in onze Nederlandse bodem worden aangetroffen bewijst deze afbeelding. Deze 10 sloffen zijn (met nog enkele niet afgebeelde exemplaren) gedurende de afgelopen 10 jaar door één amateur-archeoloog aangetroffen in de afgevoerde grond uit het centrum van Amsterdam, het meeste van het Rokin.

Eén exemplaar is van koper, de overige van een lood-tin legering. Die legering zal voornamelijk uit lood bestaan, maar dat kun je niet zien aan de buitenkant. Sommige hebben enig 'goudpatine' en bevatten dus sowieso een aanzienlijke hoeveelheid tin. Alle sloffen zijn overigens voor rechtshandigen.

Van linksboven omlaag en vervolgens van rechtsboven omlaag:
Colfslof 1 - miniatuur/speelgoedslof, stempels 3 kruizen + 3 kruisjes in rondje, restant hout, lengte 30 mm, gewicht 11,93 gram, Amsterdam Rokin.
Colfslof 2 - stempels 3 + vijfpuntige 'ster' + zespuntige ster, restant hout, lengte 53 mm, gewicht 85,2 gram, Amsterdam Csaar Peterstraat, 17e eeuw
Colfslof 3 - stempels 3 kruizen + 3 leeuwen + DW, gemaakt uit plak lood en oorspronkelijk genageld aan hout, lengte 77 mm, gewicht 137,0 gram, Amsterdam Rokin.
Colfslof 4 - stempels 2 klavers, restant hout, lengte 78 mm, gewicht 127,7 gram, Amsterdam Rokin.
Colfslof 5 - stempels lelie-kruis-lelie-kruis, restant hout, lengte 82 mm, gewicht 193,6 gram, Amsterdam Rokin.
Colfslof 6 - ongestempeld, restant hout, lengte 93 mm, gewicht ca 270 gram, Amsterdam Rokin.
Colfslof 7 - gestempeld lelie-kruis-lelie-kruis, restant hout, lengte 87 mm, gewicht ca 260 gram, Amsterdam onbekende locatie.
Colfslof 8 - gestempeld lelie-kruis-lelie-kruis, restant hout, lengte 110 mm, gewicht 218,3 gram, Amsterdam Rokin.
Colfslof 9 - gestempeld lelie-kruis-lelie-kruis-lelie-kruis, restant hout, lengte 111 mm, gewicht 238,0 gram, Amsterdam Rokin.
Colfslof 10 - koper, ongemerkt, lengte 131 mm, gewicht ca 270 gram, Amsterdam onbekende locatie

Particulier bezit

Bron: Pieter de Breuk, Mark Aberkrom

Click for large image

metroadam_.jpg

19 colfsloffen, Amsterdam

Negentien colfsloffen, gevonden tijdens de werkzaamheden aan de Noord-Zuidlijn van de metro te Amsterdam.

Colfslof 1
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 83,85 x 32,98 x 33,28 mm
Gewicht - 212 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - rechterzijde 2 parallelle lijnen van cirkels
Opmerkingen - Hout in schacht
Vondstnummer - NZR2.00512MTL030-01

Colfslof 2
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 90,12 x 30,8 x 32,7 mm
Gewicht - 286 gram
Productiewijze - gegoten, gepolijst
Versiering - linkerzijde twee parallelle getwijnde lijnen, twee fleur de lis met kruis ertussen
Opmerkingen - linkshandige colfslof. Versiering gelijk aan colfslof 19
Vondstnummer - NZR2.00514MTL019-01

Colfslof 3
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 101,9 x 32 x 45,2 mm
Gewicht - 298,5 gram
Productiewijze - gegoten, gepolijst
Versiering - rechteronderzijde twee sterren op punt, klein huismerk op rechterzijde ingekrast
Opmerkingen - hou tin schacht
Vondstnumme - NZR2.00514MTL024-01

Colfslof 4
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 87,77 x 27,08 x 32,7 mm
Gewicht - 184 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - geen
Opmerkingen - hout in schacht
Vondstnummer - NZR2.00514MTL045-01

Colfslof 5
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 95,83 x 33,41 x 35,94 mm
Gewicht - 233 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - rechterzijde driemaal gelijk merkteken (wapenschild met sterren?)
Opmerkingen - hout in schacht
Vondstnummer - NZR2.00519MTL044-01

Colfslof 6
Materiaal/deelmateriaal - lood
Gl x Gb x Gh - 95,4 x 25,7 x 36,3
Gewicht - 139,5 gram
Productiewijze - gegoten, gepolijst
Versiering - rechterzijde twee parallelle lijnen streepmotief
Vondstnummer - NZR2.00525MTL131-01

Colfslof 7
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 71,38 x 23,8 x 29,58 mm
Gewicht - 171,5 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - rechterzijde twee parallelle getwijnde lijnen, fleur de lis
Opmerkingen - hout in schacht
Vondstnummer: NZR2.00527MTL034-01

Colfslof 8
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 58,46 x 20,5 x 24,7 mm
Gewicht - 102,5 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - rechterzijde twee parallelle getwijnde lijnen, kruizen met waarschijnlijk fleur de lis
Opmerkingen - houtrest in schacht, kinderslof
Vondstnummer - NZR2.00529MTL017-01

Colfslof 9
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 74,9 x 22,8 x 29 mm
Gewicht - 142,5 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - rechterzijde twee parallelle getwijnde lijnen
Opmerkingen - houtrest in schacht
Vondstnummer - NZR2.00537MTL025-01

Colfslof 10
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 98,5 x 30,5 x 41,5 mm
Gewicht - 305,5 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - geen
Opmerkingen - houtrest in schacht
Vondstnummer - NZR2.00515MTL084-01

Colfslof 11
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 122 x 39,2 x 42 mm
Gewicht - 259 gram
Productiewijze - gegoten, gepolijst
Versiering - rechterzijde twee parallelle getwijnde lijnen, twee fleur de lis met kruis ertussen
Opmerkingen - hout in schacht
Vondstnummer - NZR2.00513MTL021-01

Colfslof 12
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 78 x 33,8 x 31 mm
Gewicht - 148 gram
Productiewijze - gegoten, gepolijst
Versiering - rechterzijde twee parallelle lijnen
Opmerkingen - hout in schacht
Vondstnummer - NZR2.00515MTL085-01

Colfslof 13
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 113,5 x 37 x 38,5 mm
Gewicht - 234 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - rechterzijde twee parallelle getwijnde lijnen. Fleur de lis?
Opmerkingen - hout in schacht
Vondstnummer - NZR2.00515MTL086-01

Colfslof 14
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 59,58 x 19,36 x 25,12 mm
Gewicht - 97,5 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - twee parallelle getwijnde lijnen aan rechterzijde, twee fleur de lis (tussen gras?)
Opmerkingen - hout in schacht, kinderslof

Colfslof 15
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 54,37 x 18 x 22,03 mm
Gewicht - 44,5 gram
Productiewijze - gegoten, gepolijst
Versiering - rechterzijde golflijn
Opmerkingen - houtrest in schacht, kinderslof, twee doorgeslagen bevestigingsgaten
Vondstnummer - NZR2.00179MTL023-01

Colfslof 16
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 108,64 x 30,12 x 35,18 mm
Gewicht - 377 gram
Productiewijze - gegoten, gepolijst
Versiering - huismerk bij schacht, doorgaande versieringslijnen
Opmerkingen - hout in schacht
Vondstnummer - NZR2.00185MTL004-01

Colfslof 17
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 66,8 x 26,77 x 28,1 mm
Gewicht - 129 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - parallelle getwijnde lijnen aan rechterzijde. Versiering gelijk aan colfsloffen 2 en 19
Vondstnummer - NZR2.00196MTL009-01

Colfslof 18
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 98,8 x 28,9 x 35,06 mm
Gewicht - 296,5 gram
Productiewijze - gegoten
Versiering - geen
Opmerkingen - houtresten in schacht
Vondstnummer - NZR2.00305MTL002-01

Colfslof 19
Materiaal/deelmateriaal - lood, hout
Gl x Gb x Gh - 114,6 x 34,71 x 31,45 mm
Gewicht - 317 gram
Productiewijze - gegoten, gepolijst
Versiering - rechterzijde twee parallelle getwijnde lijnen, twee fleur de lis met kruis ertussen
Opmerkingen - hout in schacht, versiering gelijk aan colfslof 2
Vondstnummer - NZR2.00451MTL001-01

Bron - Do Smit

Click for large image

alkmaar_tin.jpg

Tinnen colfsloffen Alkmaar

Twee rechtshandige colfsloffen uit Alkmaar (bodemvondsten) vervaardigd van een lood-tinlegering. Datering 1600-1700

Naast de versiering rond de bevestiging van de steel aan de bolle zijde van een dubbele rij puntjes en een dubbele rij als zaagtand daarboven, draagt de bovenste slof van 155 gram een gekroond hart als stempel met daaronder op rij drie kroontjes. De onderste slof, die beschadigd nu nog 144 gram weegt, heeft als versiering bij de steel een kartelrand en is gestempeld met drie hartjes die piramidaal zijn aangebracht.

Kolfclub 'Utrecht St. Eloyen Gasthuis'

Bron: Mark Aberkrom, Cees van Woerden

Click for large image

img121a_.jpg

Bronzen colfslof Alkmaar

Bronzen colfslof voor een linkshandige speler. Deze slof bevat twee keer het ingeslagen stempel van de stad Alkmaar met het 'nieuwe wapen' (de enkele toren zoals vanaf begin 17e eeuw in gebruik) en tweemaal het ingeslagen stempel van een 'touwtjespringend meisje' dat de godin Fortuna voorstelt. Het 'touwtje' is een stuk zeil of doek, waarmee gesymboliseerd is dat de fortuin wispelturig is (met alle winden kan meewaaien). In Alkmaar bevindt zich een huis waar een tegel aanwezig is met dezelfde afbeelding van Fortuna (bron: Archeologisch Centrum, gemeente Alkmaar). Mogelijk was hier in het verleden een smederij gevestigd of heeft hier een pand gestaan waarin zich een smederij bevond.

We zien verder:
• Versiering op de hals met kleine kruisjes die tezamen twee grote kruizen vormen.
• Een lengte van ongeveer 10 cm (= redelijk lang).
• Het lijkt erop dat de slof met twee nagels aan de stok vastzat. De eerste nagel bovenop de hals en de tweede voor in de hals in het midden van het eerste kruis.

De slof is in september 2014 met een metaaldetector gevonden tussen Bergen en Egmond aan de Hoef in een gebied dat bekend staat om landophogingen met behulp van stadsvuil en stortgrond uit de stad Alkmaar. Onder de vele vondsten bevinden zich veel provinciale, koperen munten (zoals duiten), daterend van eind 16e tot eind 18e eeuw. Niet ver van de colfslof is ook een dubbel lakenlood aangetroffen (ca. 4 cm in diameter) met het "oude" wapen van Alkmaar, twee torens op elkaar, en het jaartal 1597.

Archeologisch Centrum, gemeente Alkmaar (schenking van de heer A.L. Oppenheimer in september 2014).

Bron: Louis Oppenheimer, Ramón van Wingerden

Click for large image

IMG_3938_.jpg

Zestien colfsloffen

Zestien colfsloffen, waaronder enkele kinder exemplaren en een bronzen slof met versiering in de rechter rij de vijfde van boven.

Herkomst is onbekend.

Bron: Guido Hoogervorst te Heerhugowaard

Click for large image

d993470x.jpg

Colfsloffen

English | Nederlands

Two colf club heads sold at Christies' in 1998 for $ 1,318 (Here is a link to the Christies sale: http://www.christies.com/LotFinder/lot_details.aspx?intObjectID=993470)

Twee colfsloffen uit een veiling van Christies' uit 1998. Tijdens de toenmalige verkoop brachten deze sloffen $ 1.318 op.

Click for large image

ZsptdhoHgaH.jpg

Colfslof

Colfslof. Datering en verdere details onbekend.

Bron: Cees van Woerden

Click for large image

Delft.jpg

Twee colfsloffen

Twee colfsloffen (van vier) gevonden in de beerput van het huis De Kolf aan de Oude Langedijk 7 te Delft (zie het album Sier- en gebruiksvoorwerpen voor de prachtige gevelsteen in dit huis). De rechter slof is gezien de afmetingen waarschijnlijk een kinderslof.

Particulier bezit.

Bron: Adriaan Schapers

Click for large image

rob_1_.jpg

Colfslof

Rechtshandige colfslof, onder meer versierd met kruisjes. Bodemvondst Nieuwkoop.

115 x 32 mm. 260 gram

Bron: Rob de Graaf, Mark Aberkrom

Click for large image

rob_2_.jpg

Colfslof

Rechtshandige colfslof, versierd met kruisjes. Bodemvondst Delft.

90 x 27 mm. 123,14 gram

Bron: Rob de Graaf, Mark Aberkrom

Click for large image

rob_3_.jpg

Colfslof

Rechtshandige colfslof, versierd met kruisjes en klavertjes vier. Bodemvondst Delft.

80 x 26 mm. 67,56 gram

Bron: Rob de Graaf, Mark Aberkrom

Click for large image

middenbeemster_middelwyk.jpg

Colfslof

Colfslof gevonden te Midden-Beemster, op de plaats waar vroeger Huis Middelwyk stond. Datering onbekend.

Bron: Jan de Waard

Click for large image

rotterdam-binnenrotte.jpg

Colfslof

Bodemvondst Jacobsplaats Binnenrotte te Rotterdam, in augustus 2012 te koop aangeboden op Marktplaats.nl

Verdere detals onbekend.

Click for large image

bodemvondst-marktplaats.jpg

Colfslof

Bodemvondst, in augustus 2012 te koop aangeboden op Marktplaats.nl

Verdere details onbekend.

Click for large image

GfK_C66_.jpg

Colfslof, ca. 1650

Colfslof, gevonden in het VOC-schip de 'Lastdrager'. Deze 'fluit' was in gebruik vanaf 1648. Op 2 maart 1653 is het schip vergaan bij Yell, een van de Shetland eilanden.

Brons. 207 gram. 102 x 25 x 38 mm

Bron: www.icolector.com, Geert & Sara Nijs

Literatuur
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p.66. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)
• Games for Kings & Commoners, Part Three, p.157. 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

GfK_C251_.jpg

Colfslof, ws. 17e eeuw

Prachtige colfslof met merktekens (maker, gilde, stadsteken?) en een Tudorroos. Waarschijnlijk uit de 17de eeuw.

Lood. 164 gram, 95 x 29 mm

Particulier bezit

Bron: Dirk Spijker, Geert & Sara Nijs

Literatuur
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 76. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Literatuur
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 251. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

resolve1_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof uit de zeventiende eeuw.

Tin-loodlegering. 35 x 35 x 100 mm

Museum Boymans van Beuningen, Rotterdam. F 10756 (KN&V)

Bron: Do Smit

Click for large image

31163FU_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof met eenvoudige versiering uit de zeventiende eeuw.

Lood

Particulier bezit. Bodemvondst uit Waterlandt van Arjan Ouwehand (2 december 2005).

Click for large image

62008_1.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof uit de zeventiende eeuw. Tinnen slof met platte bodem, scherpe keerzijde en vlakke slagzijde. Ingedeukte iets opwippende neus. In holle slof restanten van houten steel. Langs steelopening versiering van twee rijen ingekraste putjes.

Bodemvondst hoek Mariniersweg, Kipstraat, Hoogstraat te Rotterdam

Tin (...?). 38 x 85 x 28 mm

Museum Rotterdam (62008)

Bron: Do Smit

Click for large image

62101-11_1_.jpg

Colfslof, eerste helft 17e eeuw

Colfslof met versiering bij opening voor de houten steel. Stukje steel nog aanwezig.

Bodemvondst galerij tuin Schielandshuis.

Tin (...?). 25 x 65 x 32 mm

Museum Rotterdam (62101-11)

Bron: Do Smit

Click for large image

66172-2_1_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof met restant van stok.

Tin (...?). 25 x 40 x 20 mm

Museum Rotterdam (66172-2)

Bron: Do Smit

Click for large image

66172-3_1_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof, versierd met gegraveerde lijnen en kruizen. Sterk vervormd.

Tin (...?). 30 x 58 x 18 mm.

Museum Rotterdam (66172-3)

Bron: Do Smit

Click for large image

66172-14_1_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof, zeventiende eeuw.

Bodemvondst Spoortunnel te Rotterdam.

Museum Rotterdam (66172-14)

Bron: Do Smit

Click for large image

FT530_.jpg

Colfslof, eerste helft 17e eeuw

Colfslof uit de eerste helft van de zeventiende eeuw.

Bodemvondst Tearns, Leeuwarden. 105 x 34 mm

Rijksmuseum van Oudheden, Leiden (FT 530).

Bron Do Smit

Click for large image

04d37701.jpg

Colfslof

Loden colfslof.

Drents Museum (H1919-0001)

Bron: Do Smit

Click for large image

133749FU_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof uit de zeventiende eeuw.

Bodemvondst van 'Wally' (58630) Zeevang.
Aantekening
'Op een kaart uit 1644 staat een boerderij met daarnaast een klein meertje, een prachtige plek om des winters een partijtje kolf te spelen, maar dan moest je hem natuurlijk niet kwijt raken. De boerderij is er niet meer, het meer is er niet meer, maar de kolfslof is er weer.'

Bron: Do Smit

Click for large image

colfslof_17e_eeuws_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof uit Friesland (Her...ik) voor linkshandige speler, 17e eeuw
Datering door Steven J.H. van Hengel

Lengte 64 mm, gewicht 294 gram

Click for large image

colfslof_amsterdam.jpg

Colfsloffen, 17e eeuw

Twee colfsloffen voor rechtshandige spelers uit de 17e eeuw, opgegraven te Amsterdam. Datering door Steven J.H. van Hengel.

Boven - lengte 106 mm; gewicht 240 gram
Onder - lengte 90 mm, gewicht 165 gram

Uit collectie van H.J.E. van Beuningen, Langbroek

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_amsterdam2_.jpg

Colfsloffen Amsterdam

Vier colfsloffen uit Amsterdam.

Links boven - rechtshandig, lengte 104 mm, tussen 1565 en 1650
Rechts boven - rechtshandig, lengte 81 mm
Linksonder - rechtshandig, lengte 61 mm (waarschijnlijk een kinderslof)
Rechtsonder - linkshandig, lengte 74 mm (kinderslof?)

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_bentveldjpg_.jpg

Colfslof Bentveld

Twee colfsloffen uit Bentveld (Groot Bentveld, iets oostelijk van de Kennemer Golf en Country Club te Zandvoort)

Lengte 90 en 94 mm, gewicht 535 en 605 gram

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_haarlem_.jpg

Colfslof Haarlem, ca. 1650

Colfslof uit Haarlem (Kenaupark) uit ca. 1650. Datering door Steven J.H. van Hengel

Ingeslagen merken weergegeven

Lengte 90 mm, gewicht 225 gram

Particulier bezit (voorheen P. Stins, Haarlem)

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_lakenhal_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

17e eeuwse colfslof uit de collectie van Stedelijk Museum De Lakenhal, Leiden

Datering door Steven J.H. van Hengel

Lengte 75 mm, breedte 40 mm

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_nieuwlande_.jpg

Colfsloffen Nieuwlande, voor 1530

Drie colfsloffen uit Nieuwlande (iets oostelijk van Hoogeveen, Drente) van voor 1530
Datering door Steven J.H. van Hengel

Boven, links en rechts - Lengte 70 mm, gewicht 195 gram
Midden, links en rechts - Lengte 72 mm, gewicht 165 gram. Merken: klimmende leeuw, sinister
Onder, links en rechts - Lengte 83 mm, gewicht 195 gram. Merken: klimmende leeuw, sinister

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_reimerswaal.jpg

ColfslofDen Haag, 17e eeuw

Colflof uit de 17e eeuw, opgegraven op het Noordeinde te Den Haag. Datering door Steven J.H. van Hengel.

Lengte 105 mm; gewicht 322 gram

Collectie van H.J.E. van Beuningen, Langbroek

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_sneek.jpg

Colfslof Sneek, voor 1630

Colfslof van voor 1630, in oktober 1984 opgegraven te Sneek. Datering door Steven J.H. van Hengel

Lengte 83 mm. Merken: 3 kroontjes

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_reimerswaal_.jpg

Colfsloffen Reimerswaal, 15e en 15e/16e eeuw

Twee rechtshandige colfsloffen uit Reimerswaal, Zeeland (oostelijk van Goes)

Boven - 15e of 16e eeuw, lengte 84 mm, gewicht 260 gram
Onder - 15e eeuw, lengte 75 mm, gewicht 215 gram. Merk weergegeven
Dateringen door Steven J.H. van Hengel

Uit de collectie van H.J.E. van Beuningen, Langbroek

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfslof_005_.jpg

Colfsloffen, ca. 1625

English, Nederlands

English
Heads of Dutch Colf Clubs, found in Amsterdam in 1972 and 1973. Manufactured about 1625 (dating by Steven J.H. van Hengel) and made of a composite of lead.
Wooden colf ball is of beachwood and is also found in Amsterdam (accurate date: 1589)
For comparison of size: one modern golf ball (c. 1976).

Source: Stichting NGA Early Golf, collection of Steven J.H. van Hengel

Nederlands
Colfsloffen uit ca. 1625 (datering door Steven J.H. van Hengel), opgegraven te Amsterdam in 1972 en 1973

De houten bal dateert uit 1589 (zie elders in dit album). De golfbal uit ca. 1976 is bijgevoegd ter vergelijkin van de grootte.

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie Steven J.H. van Hengel

Click for large image

bodemvondst-rotterdam_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof, 17e eeuw. Bodemvondst Rotterdam (de heer D. Dijs)

Lengte: 9 cm

Binnen een week na plaatsing op Marktplaats was € 75 geboden

Bron: Chris Teulings

Click for large image

a0259-gol-18n-Golf-club-1_.jpg

Colfslof

Colfslof

Lood. 102 x 35,5 mm. 323 gram

Versiering: twee kabellijnen op linkerzijde; andere zijde onversierd. Twee stempels 'fkeyr de kus' gescheiden door kruisje

Bijzonderheden
• Schacht: onbeschadigd, bevat houtresten
• Neus: met slaglip, vooral bovengedeelte
• Vindplaats: Hoorn, Noord-Holland
• Vondstnummer: ED2-17. Collectie: WF4 ED2-17
Zie ook: a0263-gol-18n-Golf-club-5 (same marks)

Literatuur
• Coinhunter Magazine, uitgave 130, pagina 15 t/m 18

Bron: Earl Specht, Ramón van Wingerden

Click for large image

a0260-gol-18n-Golf-club-2_.jpg

Colfslof

Colfslof

Lood. 90 x 30 mm. 307 gram

Vondstnummer: ED2-18

Bron: Earl Specht, Ramón van Wingerden

Click for large image

a0261-gol-18n-Golf-club-3_.jpg

Colfslof

Colfslof

Lood. 58 x 20 mm. 49 gram

Vondstnummer: ED2-19

Literatuur
• Coinhunter Magezin, uitgave 131, pagina 31 #8

Bron: Earl Specht, Ramón van Wingerden

Click for large image

a0262-gol-18n-Golf-club-4_.jpg

Colfslof, 17e - 18e eeuw

Colfslof, 17e - 18e eeuw

Lood/tin. 95 x 29 mm. 164 gram

Vindplaats: Krommenie, in stortgrond uit Hoorn
Kenmerken: keurmerken, gekroonde Tudorroos
Vondstnummer: a0262-gol-17n, ED2-16

Literatuur
• Coinhunter Magazine, 2015-3/issue 130, page 15 - 18
• Coinhunter Magazine, 2015-4/issue 131, page 31 and 32
• Coinhunter Magazine, 2016-1/issue 132 page 50 - 52; cover and exemple # 4

Bron: Earl Specht, Henk Hasselt, Ramón van Wingerden

Click for large image

a0263-gol-18n-Golf-club-5_.jpg

Colfslof

Colfslof

Lood. 90 x 31 mm. 277 gram

Vondstnummer: ED2-20
Zie ook: a0259-gol-18n-Golf-club-1 (same marks)

Literatuur
• Coinhunter Magazine, uitgave 131, pagina 32 nr 10

Bron: Earl Specht, Ramón van Wingerden

Click for large image

a0264-gol-18n-Golf-club-6_.jpg

Colfslof, 15e of vroeg 16e eeuw

Colfslof

Lood. 95 x 33 mm. 287 gram

Vondstnummer: ED2-21
Versiering: wat onduidelijke versiering op de flanken
Mond: met houtresten
Datering: Henk Hasselt, The Coinhunter Magazine

Opmerking
Deze slof heeft (nagenoeg) zeker geen neus gehad; mogelijk kijken we hier naar een vrij zeldzame neusvorm. Er is nauwelijks sprake van een hals. De mond bevat nog houtresten. Henk Hasselt dateert deze slof in de 15e of vroeg 16e eeuw.

Literatuur
• Coinhunter Magazine, uitgave 132, pagina 51, nummer 10

Bron: Earl Specht, Henk Hasselt, Ramón van Wingerden

Click for large image

a0265-gol-18n-Golf-club-7_.jpg

Colfslof, 16e - 17e eeuw

Rechtshandige colfslof, 16e - 17e eeuw

Lood. 88 x 27 mm. 185 gram

Vondstnummer: ED2-22
Versiering: twee kabelachtige lijnen, alleen op de zichtzijde, dus niet rond de gehele mond
Mond: met houtresten
Hals: nauwelijks
Neus: slagrillen
Herkomst: Hoorn WF4

Literatuur
• Coinhunter Magazine, uitgave 132, pagina 51 #11

Bron: Earl Specht, Henk Hasselt, Ramón van Wingerden

Click for large image

a0266-gol-18n-Golf-club-8_.jpg

Colfslof, laat 17e - vroeg 18e eeuw

Colfslof, laat 17e - vroeg 18e eeuw

Lood. 109 x 35 mm. 240 gram

Vondstnummer: ED2-23
Versiering: geen
Hals: in de vorm van een koker, wat bij de latere modellen gebruikelijk is. In de hals zijn enkele gaten geboord ter bevestiging van de stok (= bijzonder).

Let op
Henk Hasselt: deze slof zou wel eens de sleutel kunnen vormen naar een strakkere datering van colfsloffen.

Literatuur
• Coinhunter Magazine, uitgave 132, pagina 51 #12

Bron: Earl Specht, Henk Hasselt, Ramón van Wingerden

Click for large image

a0267-gol-18n-Golf-club-9_.jpg

Colfslof

Colfslof

Tin/lood, 70 x 25 mm. 92 gram

Bron: Earl Specht, Ramón van Wingerden

Click for large image

rene_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof, 17e eeuw

'Deze kolfslof is rijkelijk versierd met kruizen, strepen en rondjes met daarin een soort rad. Deze laatste versiering kom je ook vaak tegen op de puntneus kruiken (ook 16e / 17e eeuws). Vindplaats waarschijnlijk Rotterdam.'

Lengte 9,2 cm

Op Marktplaats was na 5 weken € 50 geboden.

Bron: Do Smit

Click for large image

BergenEgmondadHoef_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Met lood gevulde bronzen colfslof, 17e eeuw. Bodemvondst uit het gebied Bergen/Egmond ad Hoef.

Kentekens: versierde kraag en op bovenzijde klein wapen van Alkmaar (toren) en een herhaald teken (meesterteken?).

Lengte 9 cm, maximale breedte onderkant 2,5 cm, hoogte 2,7 cm, bovenrand 7 mm. Gewicht 210 gram

Bron: Louis Oppenheimer

Click for large image

SEG_070_.jpg

Colfsloffen voor kindergebruik, 15e eeuw

Twee loden colfsloffen voor gebruik door kinderen , gevonden in Bentveld. 15e eeuw (datering door Steven J.H. van Hengel). Beide sloffen zijn van twee kanten in beeld gebracht.

Links - 70 x ca. 20 mm. Vermoedelijk linkshandig
Rechts - 58 x 18 mm. Rechtshandig

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

terhole_.jpg

Colfslof, 17e eeuw

Colfslof, gevonden op een akker in Terhole (Zeeuws-Vlaanderen). 17e eeuw

l x h x b = 98 x 36 x 32 mm. 311 gram

Bron: Hendrik Van Caelenberghe

Click for large image

zilveren-colfslof_.jpg

Colfslof met zilverglans, 17e eeuw

Rrijk versierde (linkshandige) colfslof, voorzien van een prachtig patina, gevonden tijdens een opgraving te Zevenbergen (Noord-Brabant).

Uit Wikipedia, lemma 'Patina':
Bij blootstelling van lood aan de buitenlucht wordt aan het loodoppervlak langzaam en geleidelijk een sterk hechtende en vrijwel onoplosbare laag van lood(IV)oxide gevormd met een zilvergrijze natuurlijke kleur.


De vindplaats is het voormalige Fort Noorddam (ten noorden van Zevenbergen langs de Rode Vaart).

Afmetingen: 105 x 40 mm (dus geen kinderslof)

Bron: Wim Aalbers, Zevenbergen (www.heemkundezevenbergen.nl)

Fort Noorddam, uit Wikipedia:
Fort Noordam was een fort dat zich bevond in Zevenbergen.

Het onregelmatig vijfhoekige fort lag daar waar de Zevenbergse Haven uitmondde in de Roode Vaart. De fortresse en schanse Noortdam werd aangelegd in 1576, teneinde de haven en het eiland van Zevenbergen te verdedigen tegen de Spaanse troepen. Het fort stond onder bevel van de gouverneur van Willemstad.

In 1590 wordt het fort aangevallen door het Spaanse leger en verdedigd door de mannen van Matthijs Helt.

In 1628 was het fort reeds in vervallen staat, en in de loop van de 18e eeuw is het verdwenen.

Click for large image

0468_.jpg

Bal- en colfmerken

Bal- en colfmerken (bal = linksboven; colf = rechtsboven en onder).

Bron: Stichting NGA Early Golf, archief van Steven J.H. van Hengel

Click for large image

Schotse-kliek_.jpg

Schotse kliek

Schotse kliek, door Adviesbureau IDDS bv opgegraven uit de '3e vulling' van een waterput in de binnenstad van Leiden. Als eerste datering voor deze 3e vulling wordt 1645-1750 gehanteerd; verder onderzoek zal wellicht een strakkere datering kunnen opleveren.

Esdoornhout

Let op: Voor zover bekend is dit het enig bekende artefact van een Schotse kliek

Het onderzoek naar de opgegraven lagen loopt nog; dendrologisch onderzoek is voor esdoornhout niet mogelijk.

Ook wordt nog onderzocht wat de samenstelling van de uitstulping op de rechter flank is (vulgat voor loden vulling?)

Betere foto's en uitvoeriger informatie volgt.

Zie ook
• Het gedicht 's Amsterdammers Winter uit Poësy door Johan Six van Chandelier (1657; ook in dit webmuseum)

Bron: Yvonne van Amerongen, Mark Aberkrom, Do Smit

Click for large image

colfmakers.jpg

Colfmakers, 1464 - 17e eeuw

Een inventarisatie door Steven J.H. van Hengel.

Klik op de link onder deze afbeelding.

Click for large image

colfsloffen.jpg

Colfsloffen, 14e - 17e eeuw

Een inventarisatie door Steven J.H. van Hengel.

Klik op de link onder deze afbeelding.

Click for large image

KNKB012.jpg

Plaatsen waar colfballen werden vervaardigd

Balmakers

1428 Bergen op Zoom
Op 26 november wordt Cornelis Boele ingeschreven in het Poortersboek als balmaker.

1437 Middelburg
Er is sprake van 'Jan die Balmakere'.

1461 Bergen op Zoom
Ordonnantie van 3 november inzake de opstelling van de ballieden met hun ballen op de weekmarkt langs de Grebbe van voor meester Arents Goes' huis tot aan de 'heimelijkheid'.

1472 Bergen op Zoom
Ordonnantie van 2 augustus op de maximum prijs van ballen.

1474 Middelburg
Fabricage van en handel in ballen en colven valt onder het St. Nicolaas- of Kramersgilde.

1476 Bergen op Zoom
11 oktober, Jacob de balmaker staat borg voor de inschrijving van een wever als poorter.

1485 Bergen op Zoom
Tot 1521 komen 6 balmakers voor in de poortersboeken.

1502 Bergen op Zoom
9 mei, Cornelis Janss, timmerman, verkoopt 40.000 ballen aan Claus Laureys, koopman, en belooft hem deze te leveren 'in deze tegenwoordige Sintemerct'.

1506 Steenbergen
6 juni, blijkt (te Bergen op Zoom) dat Jan van Stapele, kleermaker, eerder ballen gekocht heeft van de weduwe Catlijne Aerntsdochter.

1517 Steenbergen
16 januari, Mercelis Willemsz., balmaker van Steenbergen, wordt ingeschreven als poorter van Bergen op Zoom.

1518 Bergen op Zoom
5 maart, Cornelis Willemsz., cordewage en cruyder, belooft aan Jacob Laureys, balmaker, 300 min 25 ballen te leveren vóór de 'dach van de generaalder processie'.

1524 Steenbergen
Een man uit Steenbergen koopt op de Paasmarkt te Bergen op Zoom 3000 pond 'balhaers' (voldoende voor ca. 40.000 ballen) en had nog meer willen kopen.

1543 Amsterdam
Er is sprake van 'Cornelis, balmaker'.

1552 Goirle
Er is sprake van 'Laureys, die balmaker'.

1553 Goirle
'Antonis Aerdtsen de balmaeker'.

1560 Goirle
Frans Petersen, Mr. Balmaker, en 'Jan Cornelis Geryts Hermanssen', leerling.

1567 Amsterdam
'Govert Aertszoon, balmaker' en 'Jacob Peterszoon, balmaecker'.

1583 Amsterdam
Tot 1601 komen in de trouwregisters 16 balmakers voor.

1585 Amsterdam
'Jacob Meynertz., ballemaker'.

1586 Delft
Keur op het wassen van haar door de ballemakers Sebastiaan van Warendorp.

1586 Goirle
Legeraanvoerder van Parma legt Tilburg een brandschatting op van 12.000 ballen. De lopende voorraad in Goirle blijkt 6.000 ballen te zijin.

1610 Amsterdam
Ballemakers blijken gevestigd te zijn aan het Sint Margrietenpad buiten de wallen (thans: Elandsgracht).

1617 Rotterdam
'Antonis Wouterszoon, balmaker uit Goirle' en 'Jan Adriaanszoon Verschueren, balmaker'.

1626 Delft
Keur inzake beperking van het aantal leerlingen in het St. Michiels- of ballen en knopenmakersgilde. Leertijd: 3 jaar. Ampliatie in 1650.

1631 Goirle
3 balmakers hebben met hun gezinnen en leerlingen 17.700 ballen gemaakt voor verkoop in Maastricht.

1634 Amsterdam
1 balmaker.

1656 Delft
'Jan Peter Otten, balmaker uit Goirle'.

1665 Goirle
Lijst van 24 balmakers en enige balnaaisters.

1669 Goirle / Delft
Contract tussen twee Delftenaren (Gijsbrecht Janssen Velsen en Roelandus van Edenburgh, notaris door bemiddeling van Michiel Janssen Velsen wonende te Delft, doch geboren te Goirle als factoor (= makelaar) met 11 meesterbalmakers te Goirle over de afname van hun gehele productie gedurende 10 jaar. De leertijd in Goirle was op dat moment 2 jaar.

Bron: Colf, Kol, Golf, van middeleeuws volksspel tot moderne sport. ISBN 906255-112-2.

Click for large image

20081125_003.jpg

Mallen voor kolfballen, eerste helft 16e eeuw

Drie witleren (bazaan)ballen van het tweedelige type. De diameter is onregelmatig en min of meer vergelijkbaar met een golfbal van vandaag, het gewicht is lager, nl. ca. 22 gram. Replica's.

Sinds de 15e eeuw werden in de zuidelijke Nederlanden keurige witleren (bazaan)ballen gemaakt, gevuld met koeienhaar. Deze ballen, die eerste alleen voor de kaatsers werden gemaakt, werden al gauw door de colvers geadopteerd, aangezien ze aanmerkelijk beter waren dan de tot dan toe in gebruik zijnde iepen- en beukenhouten ballen. Ze waren evenwel ook aanzienlijk duurder.

Het merendeel van de productie vond plaats in Bergen op Zoom, het naburige Steenbergen en het wat verderop liggende Goirle. Reeds in 1461 hadden de handelaren in ballen een vaste plaats op de weekmarkt te Bergen op Zoom.

Twee maal per jaar, met Pasen en tegen Allerheiligen (de 'Koude Markt') vonden te Bergen op Zoom jaarmarkten plaats die door kopers en verkopers van heinde en ver werden bezocht. Van 1486 af kan men export-transacties van ballen naar Schotland achterhalen.

Men make zich van de omvang van de productie en handel in die ballen geen te geringe voorstelling. Transacties van 40.000 ballen tegelijk waren niet ongewoon. De totale productie omstreeks 1500 zal, wanneer we met een taxatie aan de voorzichtige kant blijven, zo'n 500.000 ballen per jaar hebben belopen.

St. Eloyen Gasthuis

Bron: Stichting Early Golf (S.J.H. van Hengel in tijdschrift Golf, 46e jaargang, januari 1982).

Click for large image

20081125_003a_001.jpg

Mallen voor kolfballen, eerste helft 16e eeuw

Drie witleren (bazaan)ballen van het zesdelige, het vierdelige en het driedelige type.

Zie voor verdere uitleg de voorafgaande afbeelding.

St. Eloyen Gasthuis

Bron: Stichting Early Golf (S.J.H. van Hengel in tijdschrift Golf, 46e jaargang, januari 1982).

Click for large image

twe_keulse_kloten_.jpg

Twee Keulse kloten, 1400 - 1600

Twee kolfballen of Keulse kloten voor het kolfspel, klossen of het klootschieten.

De ballen werden in Keulen gebakken van hardbakkende klei en naar Nederland geëxporteerd.

In december 1971 - januari 1972 gevonden in het Haagse Bos (door Matthias Wenzel) en waarschijnlijk afkomsig van de kolfbaan die vroeger op de Maliebaan was gevestigd. De ballen hebben allemaal rondom een rand, waaruit blijkt dat ze uit twee tegen elkaar gebakken helften bestaan. Het grootste exemplaar: .1 donker grijs-bruin. De overige 6: 1 vuilwit (sliblaag?), 3 roodbruin en 2 zwart.

Datering: 1400 - 1600

Historisch Museum Deventer (1972-0053).
De Stichting NGA Early Golf bezit twee ballen uit deze vondst.

Bron: Do Smit

Click for large image

13963061_.jpg

Leren colfbal, ws. na 1600

Leren colfbal (gerestaureerd). Opgraving Voorstraat 252-254/Kolfstraat te Dordrecht.

Inventarisnummer 2002.070-015. Doorsnede ca. 5 cm

Het balletje bestaat uit twee aan elkaar genaaide delen en is gevuld met paardenhaar. In 2000 opgegraven aan de achterzijde van het pand Voorstraat 252-254, op de hoek met de Kolfstraat. Er kan jammer genoeg geen exacte datering aan worden gegeven omdat het uit een ophogingspakket komt, maar het dateert waarschijnlijk van ná 1600.

Uit het Dordtse Keurboek van 1401:
Item en sal niemant gheenderhande balspel hantieren optie straten, andie poortsyde noch aendie lantzyde, noch tollen, noch cloten mitter colve, noch op gheenen kerchoven of in kercken, noch in cloosteren, op 1 pont, rechtevoort uut te panden, so waerment bevonde.
(Het is verboden om op straat en kerkhoven, in kerken en kloosters met een bal te spelen, te kolven of te tollen, op straffe van 1 pond, ter plekke te betalen.)

De Kolfstraat ontleent haar naam aan de aldaar gevestigde kolfbaan.

Bron: Do Smit

Click for large image

76584-2_1.jpg

Houten kolfbal, 1500 - 1800

Houten kolfbal (misschien kloot?), gevonden aan de Stoopweg te Rotterdam in de stort uit het tracé van de spoortunnel.

Datering: 1500 - 1800

Diameter: 5,0 cm

Museum Rotterdam (76584-2)

Bron: Do Smit

Click for large image

Colfbal_1589_007.jpg

Houten colfbal, 1589

Iepenhouten bal uit 1589. Mogelijk is deze bal gebruikt om te colven, maar zeker is dit niet. Ook bij het caetsen (tegenwoordig: real tennis) werden dit type ballen gebruikt.

De bal is in 1969 gevonden bij de sloop van de voormalige bakkerij aan de noordzijde van de Jodenbreestraat, bij de brug over de Oude Schans te Amsterdam. De bal moet tijdens het spelen (toen voor de stadspoort) verloren zijn in de bouwput van de in aanbouw zijnde bakkerij. Deze is gebouwd in 1589 en 1590. De bal is met een heipaal mee de zompige grond ingegaan. Toen deze paal tijdens de sloop werd getrokken, kwam de bal weer tevoorschijn. De bal is na de vondst geconserveerd met bijenwas, waardoor het gewicht aanzienlijk is toegenomen.

Diameter 5 cm, gewicht thans 85 gram (na conservering met bijenwas), oorspronkelijk gewicht 40 gram.

Literatuur
• Early Golf, 1974, pagina 10
• Early Golf, 1982, pagina 54
• Catalogus Colf, Kolf, Golf, pagina 87
• Colf Kolf Golf, Early Golf - Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 19. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

behouden_huys_.jpg

Colfbal, 1590-1596

Colfbal, gesneden uit walvisbeen. Gevonden in de persoonlijke scheepskoffer van Willem Barendsz of Jacob van Heemskerck in het Behouden Huys op Nova Zembla.

De bemanningsleden hadden een eigen scheepskoffer met persoonlijke bagage. Die houten koffers zijn vergaan, alleen de sloten en sleuteltjes zijn overgebleven. Om de tijd te doden werd muziek gemaakt en colf gespeeld. Op Nova Zembla zijn een trommelstok en een dwarsfluit teruggevonden. De bal is gemaakt van walvisbeen en behoorde tot de persoonlijke spullen van Willem Barendsz of Jacob van Heemskerck.

De bal is niet volmaakt rond, maar enigszins ovaal en heeft een poreus oppervlak. Diameter 9,5 cm

Rijksmuseum (NG-NM-7799)

Bron: Kees Flink

Literatuur
 Behouden uit het Behouden Huys: catalogus van de voorwerpen van de Barentsexpeditie (1596), gevonden op Nova Zembla. De Rijksmuseumcollectie, aangevuld met Russische en Noorse vondsten, p. 306, cat.nr. 10.3.1
 Nova Zembla: de voorwerpen door de Nederlandsche zeevaarders na hunne overwintering op Nowaja-Semlja bij hun vertrek in 1597 achtergelaten en in 1876 door Chs. Gardiner aldaar teruggevonden, p. 20, cat.nr. 67

Click for large image

20090602007_1600.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Enigszins ingedroogde iepenhouten colfbal uit ca. 1600

De bal is gesneden uit hout dat van dicht tegen de kern van de stam afkomstig is.

Doorsnede 5 cm, gewicht 40 gram (huidige situatie)

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

colfbal_007_52mm_.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Houten colfbal, ca. 1600

Doorsnede 52 mm

Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_001_51mm_.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Houten colfbal, ca. 1600

Doorsnede 51 mm

Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_002_54mm_.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Houten colfbal, ca. 1600

Doorsnede 54 mm

Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_003_48mm_.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Houten colfbal, ca. 1600

Doorsnede 48 mm

Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_004_47mm_.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Houten colfbal, ca. 1600

Doorsnede 47 mm

Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_005_47mm_.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Houten colfbal, ca. 1600

Doorsnede 47 mm

Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_006_43mm_.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Houten colfbal, ca. 1600

Doorsnede 43 mm

Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_100_.jpg

Houten colfbal, ca. 1600

Houten colfbal, ca. 1600

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie spelmateriaal

Click for large image

20090602008_1600.jpg

Colfbal, ca. 1600

Houten colfbal uit ca. 1600

Doorsnede 5,5 cm, gewicht 80 gram

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

02-colf.jpg

Colfbal, 16e eeuw

Colfbal van buxushout, gevonden in Delft

Museum Boymans van Beuningen, Rotterdam

Bron: Geert & Sara Nijs

Literatuur
• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 250. Geert & Sara Nijs (choullaetclava@orange.fr). ISBN 978-2-9540069-3-2

Click for large image

20150602_.jpg

Houten colfbal, ws. 17e eeuw

Houten colfbal.

Gevonden te Middelburg of Vlissingen. Helaas geeft de bron geen duidelijke herkomst weer.

Interessant
Door te klikken op de regel onder de afbeelding wordt de bal vergroot weergegeven, tezamen met een bekende afbeelding van Adriaen van de Venne uit 1626. Het lijkt of op de afbeelding van Van de Venne dezelfde soort bal is afgebeeld...

Bron: http://www.zeeuwseankers.nl/nl-NL/verhaal/1222/spelen-is-van-alle-tijden, Do Smit

Click for large image

bal-1613.jpg

Colfbal, 1613

Colfbal uit 1613

Aan de voeten van het jongensportret van Marinus Molenaar Kanters (...?) uit 1613 is een colfbal geschilderd. Deze afbeelding betreft een vergroting van deze bal en de merktekens zoals getekend door Steven J.H. van Hengel.

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

balII.jpg

Kolfbal, 17e eeuw

Kolfbal met cijfer II, De Rijp, hout, doorsnede 8 cm.

Museum Boymans van Beuningen, Rotterdam (inv. 15764)

Bron: Do Smit

Literatuur
Kinderen op hun mooist, het kinderportret in de Nederlanden 1500-1700, onder redactie van Jan Baptist Bedaux en Rudi Ekkart. ISBN 90 76 588 11 2.

Click for large image

FG00103X.jpg

Colfbal, 17e of 18e eeuw

Houten colfbal, gevonden bij de westelijke oever van de fortgracht van Slot Loevestein.
Omtrek 7 cm. Houtsoort en (huidige) gewicht onbekend.
De bal heeft een vernislaag op lijnoliebasis.

Museum Slot Loevestein (www.slotloevestein.nl)

Bron: Sunny Jansen, conservator

Click for large image

Amersfoort.jpg

Leren colfbal, 16e of 17e eeuw

Houten ballen worden vrij regelmatig bij opgravingen gevonden, maar een leren bal uit de grond is heel zeldzaam. De eerste opgraving in Amersfoort onder leiding van de stadsarcheoloog vond plaats aan de Breestraat op het terrein van de markthallen. Het was 1984 en uit een van de beerputten kwam een leren colfbal.

De bal is samengesteld uit vier segmenten (waarvan er één ontbreekt) en is gevuld met dierlijk haar en plantaardige vezels. Ballen zijn moeilijk te dateren (aan de vorm verandert sowieso niets), dus andere vondsten uit de beerput moesten de datering opleveren. Deze vondsten, zoals leren schoenen, aardewerk en glas stammen uit de 16e en 17e eeuw.

Aanvankelijk speelde men colf met een houten bal, maar rond 1600 werd die (door de betere standen) vervangen door een leren bal.

In de linker bovenhoek zien we een replica van de gevonden bal.

Bron: Archeologisch Centrum Amersfoort, Timo d'Hollosy

Click for large image

colfbal_dordrecht_.jpg

Colfbal, 17e eeuw?

Colfbal, opgegraven te Dordrecht. 17e eeuw?

Depot Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek te Amersfoort

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

KNKB052.jpg

Sjablonen voor colfballen, 17e eeuw

Vier replica's van verschillende types 17de eeuwse mallen waarnaar het leer waarmee ballen werden bekleed, werd gesneden.

Click for large image

Colfbal_gereedschap_006.jpg

Sjablonen voor colfballen, 17e eeuw

Mallen, waarnaar het leer van colfballen werd gesneden. 17e eeuw.

Bron: Early Golf, catalogus van de reizende tentoonstelling Early Golf Tour 2004/2005, verzorgd door de Stichting Early Golf

Click for large image

colfbal_016_.jpg

Sjablonen voor colfballen

Steven J.H. van Hengel deed veel onderzoek naar de iconografische uitingen van het colfspel. Met name de vele kinderportretten met afgebeelde colfstokken en colfballen intrigeerden hem zodanig dat hij fragmenten van foto's van deze schilderijen liet uitvergroten om zo mogelijk meer te weten te komen over stokken en ballen.

De aangetroffen ballen rubriceerde hij naar soort en tijdvak. Hij liet nog werkzame ballenmakers de segmenten uittekenen waarvan de ballen werden vervaardigd. Zie ook de volgende drie sjabloonbladen.

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfbal_013_.jpg

Sjabloon voor colfballen

Sjablonen voor colfballen, ontworpen door Pieter de Groot ballenmaker te Amsterdam in opdracht van Steven J.H. van Hengel. Van Pieter de Groot is geen verdere informatie bekend.

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

colfbal_014_.jpg

Sjabloon voor colfballen

Sjablonen voor colfballen, ontworpen door Jurjen Leicht, kaatsballenmaker te Franeker in opdracht van Steven J.H. van Hengel. Jurjen Leicht wordt genoemd in het volgende artikel:

De Keatsfreon 2015
Gepubliceerd op 07 maart 2015

Bin jim noch GJIN lid fan de Freonen fan it Keatsmuseum? Dan moat dat no daliks barre. Jim slaan dan daliks in boppeslach want jim krije foar € 15,-- net allinnich gratis tagong ta it nije Keatsmuseum mar ek it geweldich moaie nûmer fan it jierblêd “De Keatsfreon”.
In nûmer dizze kear yn teken fan de histoaryske relaasje tusken it Fryske keatsen en it Belgyske peloaten. Kees Bangma, kenner fan de Earste Wrâldkriich hat him ferdjippe yn it libbensferhaal fan August fan Lierde en hat ferskate nije feiten boppe wetter krigen. Net minder biografysk is it ferhaal fan Eddy de Vries oer syn pake dy’t 100 jier lyn as earste Hârnzer de PC wûn.

Bysûnder is ek it libbensferhaal fan de ‘dochters’ fan keatsballenmakker Jurjen Leicht. Net allinnich oer syn wurk as ballenmakker mar ek oer in Joads famke dat yn de oarloch yn de húshâlding opnommen waard en sa de oarloch oerlibbe.
Fierders noch nijsgjirriche bydragen fan Ytzen Wassenaar – Oer PC-winner (1928) Durk de Jong út Wier, Pieter de Groot oer de Quarrés en harren passy foar it peloaten, Pieter Tolsma, oer in peloate partij yn Arum (1916), Geert Vandervelden oer syn leafde foar Fryslân, keatsen en One-Wall. Theo Kuipers hat in bysûndere bydrage oer in ûntdutsen foto fan Bote Gosses Bruinsma, de earste foarsitter fan de PC. Agatha Hijlkema skriuwde de keatskronyk fan 2014 en Frans Dijkstra it jierferslach fan it Keatsmuseum.

In blêd mei sa’n lytse 70 siden oer keatshistoarje en keatskultuer mei je as keatsleafhawwer dochs net misse. Jim kinne jim opjaan fia kaatsmuseum@upcmail.nl

Bron: Stichting NGA Early Golf,

Click for large image

colfbal_015_.jpg

Sjablonen voor colfballen

Sjablonen voor colfballen, ontworpen door Izaäk de Haan, kaatsballenmaker te Peins (Friesland) in opdracht van Steven J.H. van Hengel.

Van Izaäk de Haan vonden we terug in het volgende artikel:

Kaatsballen maken in Fryslân

Laten we beginnen in het begin van de 20e eeuw, omdat hier ook ongeveer de Goirlese periode eindigt.
In Witmarsum woonde een schoenmaker die, in perioden dat hij het wat minder druk had, prachtige kaatsballen maakte. De ballen die hij maakte dienden als voorbeeld voor de kaatsballen die Izaak de Haan uit Peins later maakte en ze kregen in de volksmond de naam van de maker: Meter bal. Een Meter bal stond voor kwaliteit en werd gemaakt door Wopke Meter.
Een voorganger van de Meter bal was de Bozumer bal (gemaakt door Japik Sjoks) en na Meter kwam de Riedster bal (gemaakt door Rijpma, schoenmaker te Ried).
De Meter bal kenmerkte zich, evenals de Bozumer bal, doordat het een relatief kleine bal was en keihard. Latere ballenmakers waren niet in staat om zo'n kleine bal op het juiste gewicht te krijgen en daardoor werden er door Yntema uit Leeuwarden, Rijpma uit Ried en Leigt uit Franeker grotere ballen gemaakt.
Zoals gezegd, gebruikte Izaak de Haan uit Peins de Meter bal als voorbeeld en hij slaagde er met de leerkenner Spahr v/d Hoek uit Drachten in om het juiste leer te vinden, dat zich zodanig liet bewerken, dat het wel op voldoende gewicht was te krijgen, terwijl de bal toch klein was (diameter 37 mm) Deze bal kreeg de naam: De Haan bal
Het leer dat de Haan gebruikte kwam uit de toenmalige Kongo en was van een kruising schaap/berggeit. Het was erg dun leer (bijna doorzichtig) en kon vergeleken worden met de lederen trommelvellen die men in de jaren 50/60 van de vorige eeuw nog gebruikte.
Willem de Haan heeft het ballenmaken geleerd van zijn vader Izaak en heeft, in tegenstelling tot zijn vader, dit nooit als beroep of nevenberoep uitgeoefend. Puur hobbymatig heeft hij er meer dan veertig jaar op los geëxperimenteerd en aldoende is dit handwerk voor hem een soort van passie of uitdaging geworden.
Na de periode Leigt (die voor de KNKB werkte) en De Haan (free-lance) passeerden er nog diverse ballenmakers de revue en in 2011 zijn er naast Willem de Haan nog twee ballenmakers; een Triemstra uit St.Jacobiparochie free-lance en dhr. Scheepvaart uit Makkum beroepsmatig (hoofdzakelijk voor de KNKB)
In tegenstelling met Goirle is er tussen de ballenmakers in Fryslân nooit enig contact geweest en van een balmakersgilde is al helemaal geen sprake.

Bron: Stichting NGA Early Golf, http://kaatsballen.webklik.nl/page/kaatsballen-maken-in-friesland

Click for large image

20090602010_17.jpg

Leren colfbal (replica), 17e eeuw

Replica van een kalfsleren colfbal uit de 17e eeuw. Dit model (vervaardigd met het kinderprotret van Adriaen van der Linde uit 1595 als voorbeeld) heeft een afwijkend patroon van de leren bal uit Amersfoort.

Doorsnede 5,5 cm

Bron: Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

leren_colfbal_002_50mm_850.jpg

Leren colfbal (replica), 17e eeuw

Replica van een kalfsleren colfbal uit de 17e eeuw. Dit model (vervaardigd met het kinderprotret van Adriaen van der Linde uit 1595 als voorbeeld) heeft een afwijkend patroon van de leren bal uit Amersfoort.

Doorsnede 5,0 cm

Bron: Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfballen_012_.jpg

Leren colfballen (replica's), 17e eeuw

Twee replica's van 17e eeuwse colfballen

Bron: Stichting NGA Early Golf, deelcollectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_102_.jpg

Leren colfballen (replica's), 17e eeuw

Replica's van leren colfballen, vervaardigd aan de hand van geschilderde voorbeelden op schilderijen.

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie spelmateriaal

Click for large image

colfbal_104_.jpg

Leren colfballen (replica's), 17e eeuw

Replica's van leren colfballen, vervaardigd aan de hand van geschilderde voorbeelden op schilderijen.

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie spelmateriaal

Click for large image

HetSmiske-Goirle001.jpg

Ballenmakersgereedschap

Ballenmakersgereedschap tentoongesteld in Het Smiske te Goirle (thans De Heemkundige Kring 'De vijer Heerganghen'). Ongedateerd.

Bron: NGA Early Golf

Click for large image

KNKB051.jpg

Ballenmakersgereedschap

Houten priem met metalen pen. 16 cm.
Hamer. Hout, 26 cm.
Vorm voor het ronden van de bal. Hout, 24,3 cm.

De Heemkundige Kring 'De vijer Heerganghen', Goirle.

Click for large image

Ballefrutters_005.jpg

Ballefrutters met balletje, 17e eeuw

Ballefruttersgereedschap met balletje van kalfsleer, gevuld met koeienhaar. 17e eeuw.

Diameter 4-6 cm, gewicht 20-70 gram.

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

colfbal_012_.jpg

Ballefruttersgereedschap

Schematische tekening van het ballefruttersgereedschap dat gebruikt werd om genaaide ballen zo rond mogelijk te krijgen. Zie de voorafgaande afbeeldingen.

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

SEG_069_.jpg

Scorestokje (replica)

Persoonlijk scorestokje met inkervingen voor elke colfslag. Replica. 246 mm lang, 7 mm doorsnede

Bron: Stichting NGA Early Golf, collectie van Steven J.H. van Hengel