NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image


Battledore and Shuttlecock, 1516-1547

A player is about to strike the 'trap', sending the ball into the air as if it had been pitched. The right-hand player depicts a game of battledore (French 'volante'). The server, left, prepares to strike the shuttlecock to his opponent who is waiting in the 'en garde' position, a leaf-shaped bat in his hand.

Book of Hours known as Les Heures de Guillaume de Bracque for whom it was written and illuminated between 1516 and 1547 (folio 48 recto). Use of Amiens (adapted from the Use of the Abbey of Saint Jean Baptiste of Valenciennes) Valenciennes, France. The book, illuminated on vellum, belonged to Guillaume de Bracque whose arms appear on the brass clasps.

Libreria Antiquaria Pregliasco, Italy

 Golf through the ages by Michael Flannery, page 64. January 2004

Click for large image



Deze afbeelding van ongeveer 30 cm hoog wordt gevonden in de zuidelijke, gotische toegang van een 'enclos paroissial' te La Martyre in Bretagne, Frankrijk, en bevindt zich iets onder ooghoogte. Deze 'stok-met-bal-speler' maakt deel uit van een rijk gedecoreerde entree, maar is daarin wel de enige profane afbeelding. De vergelijking met de Crézy-man uit Gloucester dringt zich op (zie het album Verwante 'stok-met-bal-spelen' in gallerij 1200-1450), zodat ook in dit geval en om vergelijkbare redenen kan worden gedacht aan de beeldhouwer die zichzelf mét zijn favoriete spel heeft vereeuwigd.

Het favoriete spel in Bretagne was 'bazhig-kamm', een spel tussen twee partijen. De spelers gebruikten een stok met een soort slof die aan beide zijden vlak was. Het doel van het spel was om de bal in het gat (in de grond) te krijgen aan eigen zijde. De spelers van beide partijen waren over het speelveld verdeeld. Het spel is door schaapherders met veel enthousiasme gespeeld.

Als de afmetingen van de sculptuur worden geëxtrapoleerd naar een bestaand mens zou het slaghout ongeveer 1,60 m groot zijn en de bal een doorsnede hebben van ongeveer 20 cm. Vroeger was de hele entree geverfd in heldere kleuren, zoals we bijna altijd aantreffen op afbeeldingen uit die tijd. Hoewel deze kleuren nagenoeg zijn verdwenen, kan nog wel worden vastgesteld dat de Martyre-man groene kleding droeg en het slaghout bruin was, waarschijnlijk om het hout uit te beelden waarvan het gemaakt was.

 Choule, the Non-Royal but most Ancient Game of Crosse van Geert & Sara Nijs (p. 128-132). 2008.
 La Martyre, Quelques Glanes van Fons de Kort. 1996.

Bron en fotografie: Geert & Sara Nijs (

Click for large image


Beugelen, 1532

Melancholy of Lucas Cranach The Elder, 1532

In this picture three cupids play 'beugelen' (ringball or cloish) with an oversized ball, almost as large as the children themselves. In the background is a panorama dominated in the left-hand corner by naked women and a man riding a ram (Aries). The demonic figures emphasize the feeling and mood of melancholy typical of Cranach's ideas on such allegorical themes.

Statens Museum for Kunst, Copenhagen, Denmark

 Golf through the ages by Michael Flannery, page xv. January 2004

Click for large image


Beugelen, 1587

Labyrinth, 1587. Anonime prentmaker naar een ontwerp van Hans Vredeman de Vries (1527 - 1607) en uitgegeven door Philips Galle (1537 - 1612)

Het labyrinth wordt gevormd door lage perkjes in een geometrisch patroon, bestaande uit een ruit met halfronde uitstulpingen op de rechte zijden. Op de achtergrond ligt een plein waarop mensen beugelen (het Rijksmuseum vermeldt abusievelijk: kolf spelen). Blad uit serie van 8 genummerde bladen met tuinen. Op de achtergrond zijn steeds de benedenverdiepingen van gebouwen zichtbaar.

Ets op papier. 182 x 244 mm. Serienummer 6/8

Rijksmuseum, Amsterdam ( RP-P-1964-2989). Aankoop 1964 yut het F.G. Waller-Fonds

Bron: Robin Bargmann

 Ornamentprenten in het Rijksprentenkabinet, p. 134, 184.6

Click for large image


Beugelen, 1516 - 1574

Game of Beugelen (ringball or cloish).

Watched by his companion, a kneeling boy prepares to scoop and hurl a large ball (the 'kloot') with his short curved wooden 'beytel' through the iron ring.

Book of Hours in Latin and French known as Les Heures de Abbot Guillaume de Bracque for whom it was written and illuminated between 1516 and 1574 (folios 48 verso and recto). Use of Amiens (adapted from the Use of the Abbey of Saint Jean Baptiste of Valenciennes) Valenciennes, France. The book, illuminated on vellum, belonged to Abbot Guillaume de Bracque whose arms appear on the brass clasps.

Illuminated manuscript on vellum. 176 x 140 mm, 12 miniatures, 107 folios

Source: Do Smit,

• Golf through the ages by Michael Flannery, page xiv. January 2004

Click for large image


Beugelen, 1600

Boerenkermis, ca. 1600. Anonieme ets naar een ontwerp van Pieter van der Borcht I (1545-1608) en uitgegeven door Claes Jansz. Visscher II (1586-1652). Beide namen zijn vermeld op het object.

Dorpsgezicht met een boerenkermis ter ere van Sint Sebastiaan. Links de herberg met een vaandel waarop de heilige Sebastiaan. Voor de herberg en op het dorpsplein vermaken de dorpelingen zich met eten, drinken, beugelen (het Rijksmuseum spreekt abusievelijk over 'kolfspel'), ganssteken en dansen. Hierbij ook de uitwassen: dronkenschap, overgeven, stelen en vechten. Op de voorgrond rechts geeft een man een bedelaar een aalmoes, links verkoopt een kramer stokpaardjes en ander speelgoed, op de achtergrond marktkramen en een processie met een Mariabeeld bij de dorpskerk. In het onderschrift 2 verzen van 4 regels in het Frans en Nederlands, boven de voorstelling een opschrift in het Latijn.

Ets op papier. 224 x 305 mm

Rijksmuseum, Amsterdam ( RP-P-OB-80.484). Aankoop 1881.

Bron: Robin Bargmann

 Peeter van der Borcht [ : 1 2004], p. 183-184, 173-4(4)
 Frederik Muller, De Nederlandsche geschiedenis in platen : beredeneerde beschrijving van Nederlandsche historieplaten, zinneprenten en historische kaarten, 4 delen, F. Muller, Amsterdam 1863-1882, dl. IV (supplement, aanhangsel en algemeen register), p. 108, nr. 1118M (volksleven ca. 1600).

Click for large image


Beugelen, 17e eeuw

Figures before an inn, merry-making and playing a game of 'beugelen', by Jan Havicksz. Steen (Leiden 1626 - 1679 Leiden).

The subject of this picture is as anything else the time of day. The distant sky, whose colours anticipate sunset, dominate the upper part of the picture and the distant village and dunes, defines its mood, while the long shadows cast by the peasants playing kolf in the foreground underscore this mood, reminding us that the heat of a summer's day is cooling as afternoon gives way to evening. The discarded spade in the left foreground suggests that the players may well have done a hard day's work before gathering outside the inn to drink, smoke and play, although the amorous advances that one of them is making on the innkeeper's daughter may perhaps suggest that he has made a head start on the sauce.
While Jan Steen painted pictures with a more dominant landscape content such as this one in the earlier part of his career, the understated sophistication of this work and its underlying mood shows that by the time he painted it he had attained a considerable degree of maturity. Braun's dating of this work to circa 1650-54 is convincing, although from 1653 onwards Steen's figures become larger than here, and stay that way, so this picture probably dates from the first quarter of the 1650s.1 At that time Steen, who had just married the daughter of the landscape painter Jan van Goyen, was living in the Hague.
Although the game played outside the inn is rightly called kolf, it seems to be a rather different game to the one played on ice and to be seen in winter landscapes by Steen's contemporaries. Kolf as seen here was a popular game often played in the gardens of inns, and may be, as Braun suggests, perhaps the precursor of "mini-golf".2 In fact, the game of kolf survives in The Netherlands, although it has evolved substantially since the 17th Century, and like the modern game of golf, has little in common with its antecedent.
Steen's family were brewers, as Steen was himself briefly to become in Delft (and he later became an innkeeper), and the subject matter of this picture was no doubt more than familiar to him. By this date Steen was already treating his figures in a comic, caricatural manner, and this can be seen in several of the figures here, especially perhaps in the protuberant jaw of the peasant playing the ball. Although there is no documentary support for the hypothesis, it is tempting to see in works like this one stylistic evidence that Steen may have studied with Ostade in Haarlem. It is perhaps more likely that Steen noticed Ostade's prints of scenes outside taverns. It may be worth noting too that while Steen married Jan van Goyen's daughter, and the two painters are said to have been friends, there is no stylistic evidence whatsoever that Van Goyen influenced the landscapes of his son-in-law in any painting.

Oil on oak panel. 49,7 by 67,5 cm; 19 5/8 by 26 1/2 in. Signed lower right ‘JS (in compendium) teen’

• Prof. Dr. Jan Bleuland, Utrecht (1756-1838); His deceased sale, Utrecht, Lamme, 6 May 1839, lot 309 for 880 florins;
• Municks van Cleef, Utrecht; His deceased sale, Utrecht, Paris, 4 April 1864, lot 88, for 3,350 francs;
• With D. Katz, Dieren;
• Mrs. A. Ongering-Schwarte (1890-1967), by 1958; By whom sold, London, Sotheby's, 26 March 1969, lot 81, for £20,000 to Tan Bunzl;
• Miss A. C. Innes; Sold by order of her Executors, London, Christie's, 7 July 1972, lot 26, for 30,000 Guineas to Jermyn;
• Mrs. George F. Getty II; By whom sold, London, Christie's, 28 November 1975, lot 87 for £26,000;
• Private Collection, New York, until sold, New York, Sotheby's, 12 January 1979, lot 126 for $85,000;
With Richard Green, London by 1980;
• Acquired by the parents of the present owners in the early 1980s.
• For sale: Tefaf 2015, Tefaf 2017 (Koetser Gallery, Zürich)

• Haarlem, Frans Hals Museum, 1922;
• St. Louis, Art Museum, on loan 1973-5.

• T. van Westrheene, Jan Steen: Étude Sur L'Art En Hollande, The Hague 1856, nos. 44 & 368;
• C. Hofstede de Groot, A Catalogue Raisonné..., vol. I, London 1907, p. 198, no. 742;
• K. Braun, Alle tot nu bekende schilderijen van Jan Steen, Rotterdam 1980, p. 90, no. 31, reproduced p. 91.

Particuliere verzameling (Groot-Brittannië)

Source: Do Smit

Click for large image



Gravure naar een schilderij van David Teniers de Jonge II (1610-1690).

David Teniers de Jonge was gehuwd met Anna Breughel, dochter van Jan Breughel de Oude, 'de Fluwelen Breughel'.
Erasmus heeft een gedetailleerd verslag van het beugelspel opgenomen in zijn Dialogi familiares of ‘Samenspraken’.

Bron: Germ Gjaltema

Click for large image



Plattelanders aan het beugelen bij een herberg in een landschap, toegeschreven aan David Teniers de Jonge II (1610-1690).

Olieverf op doek. 30,9 x 43,3 cm
Gesigneerd DT rechtsonder op het vat

Particulier bezit (geveild bij Christie's op 6 mei 1998)

Click for large image



Beugelbaan bij een herberg van Gerrit Lundens (1622-1683).

(Gerrit Lundens is vooral bekend als schilder van de replica -in verkleinde uitvoering- van de Nachtwacht van Rembrandt.)

Bron: Robin Bargmann

 Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 101. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
 Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 23 by Geert & Sara Nijs. ISBN 978-2-9540069-2-5 (

Click for large image


Beugelen, 1561

Gevelsteen met spelende kinderen aan de voorzijde van het voormalige weeshuis in de Grote Kerkstraat 23 te Edam. De gevelsteen is daar aangebracht tijdens de bouw van het weeshuis in 1561. De steen is voor die tijd zeer modern vormgegeven, namelijk volgens de laatste mode van de Renaissance. De steen lijkt dan ook op een Romeinse tempel waarin kinderen spelen.

Links van het midden zijn de weeskinderen met ballen op de grond aan het spelen. Dit spel noemen wij beugelen. Bij dit spel moest de zware houten bal door een ijzeren draaibare ring/beugel gespeeld worden. Links van deze jongens zijn meisjes op de stoep van het huis aan het bikkelen. Bikkelen is een spel met vier schapenkootjes (sprongbeen) en een balletje. Wat opvalt, is dat het eerste meisje op haar blote voeten speelt. Sommige jongens hebben petten op en broeken aan, anderen weer niet. Rechts van het midden zijn jongens aan het kolven. Kolven was in de 17e eeuw het nationale spel dat door iedereen, jong en oud, rijk of arm, werd gespeeld. Aan het einde van de 18e eeuw raakte het kolven in verval, maar in West-Friesland bleef dit spel tot ver in de 19e eeuw populair. Rechts achter de kolvende jongens is een jongen aan het hoepelen, maar dit is alleen van zeer dichtbij te zien. Boven in het midden zijn twee jongens waarschijnlijk aan het vechten, achter hen staat een jongen of een meisje te gebaren dat ze op moeten houden. Links van de vechtende jongens staat een jongen gebogen tegen een ander aan. Het is niet helemaal duidelijk wat dit voorstelt, het kan bok stavast zijn of handjeplak. Handjeplak vertoont gelijkenis met bok stavast, ook hier staat een kind voorovergebogen met het hoofd in de schoot van een kind waarbij het voorovergebogen kind een hand op de rug houdt. Achter hem staan enkele kinderen van wie er één een klap geeft op de op de rug gehouden hand van het voorovergebogen kind, die dan moet raden wie de klap heeft gegeven. Verder zien we een groot gebouw en vier huizen met een overhangend bladerdak.

• Kinderspelen op tegels van Jan Pluis 1979

• Afbeelding: Berthi Smith-Sanders,
• Tekst: Peter Sluisman

Click for large image


Beugelen, ca. 1644

Beugelen in de open lucht naast een herberg, ca. 1644 geschilderd door David Teniers de Jonge.

62,5 x 89,5 cm

Museum van de Hermitage, Sint-Petersburg

Click for large image



Op dit schilderij van Lucas van Gassel, feitelijk een allegorie op David en Bathsheba, zien we linksonder een beugelbaan. Erg zzrdig aan deze afbeelding is natuurlijk ook de vroege vorm van het tennisspel dat we middenonder aantreffen.

Bron: Robin Bargmann

Click for large image


Beugelen, 17e eeuw

Vier wandtegels met beugelafbeeldingen.

Collectie Frits Lobel

Bron: Frans Klein

Click for large image


Beugelen, 17e eeuw

Vier wandtegels met beugelafbeeldingen.

Collectie Frits Lobel

Bron: Frans Klein

Click for large image


Beugelen, 17e eeuw

Vier wandtegels met beugelafbeeldingen.

Collectie Frits Lobel

Bron: Frans Klein

Click for large image


Beugelen, 17e eeuw

Vier wandtegels met beugelafbeeldingen.

Collectie Frits Lobel

Bron: Frans Klein

Click for large image


Beugelen op tafel, 1704

'The Table' in 1704 from the Thurston Padmore Group collection. The engraving illustrates the introduction and transformation of the curved playing instrument in the game of billiards, first played on a table from about 1600.

 Golf through the ages by Michael Flannery, page 43. January 2004

Click for large image


Beugelen, pétanque, kegelen

Beugelpartij in de open lucht. Tekening door Adraen van de Venne.

Op de voorgrond een boertig gezelschap, waarvan de twee mannen beugelen. De man met het groene jasje is aan slag en heeft zijn sleger (beugelstok) klaar om de bal door de ring op de voorgrond te schuiven. De man in het rode jasje wacht het resultaat hiervan af. De vrouw rechts kijkt toe, samen met een hond die kennelijk graag achter de bal aan wil. De functie van de 'toeschouwer' links is onduidelijk: hoed over de ogen en handen in de zak.

Op de achtergrond in het midden zien we een man en een vrouw pétanque spelen ('jeu de boules'), waarbij de bal (opvallend!) vanuit hurkstand gegooid wordt. Rechts naast of achter de bij het beugelen toekijkende vrouw zien we een kegelspel opgesteld.

De molen links in de achtergrond doet vermoeden dat we hier te maken hebben met een Nederlands tafereeltje.

Tekening op papier. 96 x 151 mm
British Museum, Department of Prints and Drawnings.

Bron: Robin Bargmann

 Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 101. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4

Click for large image


Chueca, 1646

English, Español, Nederlands

... Wrestling (with hairhold) and foot-racing were also common. By far the most important sport, however, was chueca (hunno, uno, palican) or hockey, played by men, women and children, with a small wooden ball and with sticks of Chusquea sp. curved at the end. It was an organized team game played by two sides of 10 to 15 players each, to the music of flutes and drums, before big crowd of spectators, for large wagers put up both by players and spectators. (Cf. vivid description of modern match by Robles Rodriguez, 1942, pp. 189 - 208). Various magico-religious rites were carried out in connection with the game: e.g. the ball was treated by the medicine man, the sticks were fumigated with tobacco smoke and anoited with the blood of an animal killed for the purpose. Sexual intercourse was avoided before an important match game (Guavara Silva, 1913, p. 174)

• EulogioRobles Rodriguez. 1942. Costumbres y creencias araucanas. Santiago
• Tomas Guevara Silva. 1913. Las Ultimas familias i costumbres araucanas. Santiago

Handbook of South American Indians. Volume 2: The Andean Civilizations. Washington, 1946. John M. Cooper: The Araucanians, blz. 687 - 760

El palín (mapudungun: palin, 'pelotear' )? o juego de la chueca es una actividad tradicional mapuche con fines religiosos o deportivos que tiene similitud con el hockey y con el juego español de la chueca.

Author: Alonso de Ovalle, 1601 - 1651

Op hockey gelijkend stok-en-balspel van voor-Spaanse oorsprong, 'chueca' of 'palitun' geheten.
• Het spel werd gespeeld bij de Mapuche-stam in Zuid-Chili.
• De slagstok is van hout met een knik op 2/3 hoogte. Ronde doorsnede, in onderste deel wegbuigend en in vierkante doorsnede overgaand. De inheemse naam voor de slagstok is 'weño'.
• De bal voor chueca si van plantaardig materiaal en meet 5 cm in doorsnee. De inheemse naam voor de bal is 'pali'

Zie de Engelstalige tekst voor de spelregels.

Bron: Dr A. Claerhout van het Etnografisch Museum, Antwerpen (9 juli 1982; tegenwoordig MAS, Antwerpen), Steven J.H. van Hengel, NGA Early Golf, Do Smit

Click for large image



Croquet in Schotland

Bron en datering onbekend

Click for large image


'Hockey', 1507

English, Nederlands

Book of Hours - Hor(a)e B.M.V. secundu(m) usum Romanum. (At end:) Paris, Simon Vostre, 30th June 1507. Large metalcut device of Vostre on title, metalcut of the anatomical man, 16 fullpage cuts; each page within splendid metalcut borders, many in the dotted manner. Rubricated in red & blue. 104 lvs. (A-N8), 26 lines. Mod. calf, gilt & gauffered edges, 8vo
4000/6000 = Cf. Bohatta 836 (102 lvs.: A-18, K4, L-N8). Not in Lacombe, Fairfax Murray, Harvard French.

Rare and well-preserved Book of Hours. The fine border cuts depict biblical- and daily life-scenes (hunting, games & pastimes, musicians, etc.) and includes a fine dance-of-death series (60 men & women & 39 repeats, with capitions in French). The Calender is for 1507-'27. Title & 7 of the large cuts in old handcolouring, 2 touched by colour, tear in A8 roughly rep., some short tears, old entry on title erased, few small stains & slight foxing in places.

• A.L. van Gendt, Amsterdam - Book Auction No. 268

Waarschijnlijk wordt hier een soort 'hockey' gespeeld. Duidelijk is te zien dat het bezit van de bal door de spelers wordt betwist.

In het tijdvak 1885-heden is een gekleurde hedendaagse versie opgenomen.

Afbeelding afkomstig uit de gedrukte Les Heures de Romme van Simon Vostre voor Philippe Pigouchet. Parijs, 1498. Afgebeeld is de maand januari.

Racquet and Tennis Club, New York

• Golf, the true story by Michael Flannery
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three,p. 94. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image


Hockey-like crosse, ca. 1550

Two single matches of the hockey-like game of crosse are being played simultaneously on a paved courtyard or street, possibly outside a church. The player in the centre holds a club similar to a long nose.

Bas-de-page from an illuminated manuscript calendar page. French, Book of Hours from about 1550.

Bodleian Library (ms. Douce 135, folio 2 recto), Oxford, England

 Golf throuch the ages by Michael Flannery, page 102. January 2004

Click for large image


Hockey-like crosse

Herkomst en verdere details zijn onbekend

Bron: Pius Muskens

Click for large image



Klosbaan met drie spelers.

Afbeelding uit deel IV van het boek 'Ons voorgeslacht in zijn dagelijks leven' van W.J. Hofdijk uit 1862.

De vrij kleine klosbanen van ongeveer 10 tot 12 meter lang, waren onder andere populair bij de graven van Holland. Met een poort of ring aan het einde van de baan werd klossen altijd gezien als een vroeg soort beugelspel op een kortere baan. De houten bal werd oorspronkelijk met de hand gespeeld en later wel met een stok. Dan is men dus zo'n beetje aan het 'kolven door den beugel'. Werd de bal door de beugel geworpen, dan leverde dat 2 punten op; de bal tegen de beugel 1 punt. Degene die het eerst 12 punten verzameld heeft, is winnaar (vergl. kolfspel).

Er bestaat ook een vorm die 'bollen' wordt genoemd en ook sterk aan beugelen doet denken. In Zeeland is sprake van een bol-in-beugel-spel. In het zuiden kan bollen worden geschaard onder Jeu de Passe. Het werpspel krul- of gaaibollen, gespeeld met niet geheel ronde ballen, kan worden beschouwd als broer en zus van het 'bollen' (vgl. bowls).

Let op
De volgende afbeelding is een spiegelbeeld van deze gravure.

Bron: Dirk Spijker, Cees van Woerden

Click for large image


Klossen, 1578 - 1582

Twee ronde lijsten (zie afbeelding in hoge resolutie; hier alleen het linker deel weergegeven) met lentelandschappen en voorjaarstaferelen. Links mei, de maand van de liefde. Op de voorgrond wordt muziek gespeeld, gedanst en gegeten. Er zijn overal paren te zien die samen rondwandelen of spelletjes spelen. Middenboven het sterrenbeeld Tweelingen. Rechts juni, de scheermaand. Centraal staat het wassen en scheren van de schapen en het sorteren van hun wol. Middenboven het sterrenbeeld Kreeft. De prent is deel van een serie over de twaalf maanden.
Ongeveer in het midden van de afbeelding van Maivs (= mei) is een klosbaam zichtbaar.

Gravure van Adriaen Collaert (ca. 1560 - 1618), naar een ontwerp van Hans Bol (1534 - 1593) en uitgegeven door Hans van Luyck.

Gravure op papier (onversneden blad). Plaatrand 145 x 304 mm

Let op
De voorafgaande afbeelding is een spiegelbeeld van deze gravure.

Rijksmuseum (RP-P-1886-A-10358). Verworven op 20 april 1886.

Bron: Do Smit

• The Collaert dynasty, p. 49; p. 53 (afb.), 1330; 1331

Click for large image



Vertier bij een herberg van Adriaen van Ostade (1610 - 1685) uit 1677. (De vierkante klosbaan bevindt zich linksonder in de afbeelding.)

Bezoekers van de herberg zitten buiten en doen zich te goed aan drank en eten. Onder een afdak vermaken twee mannen zich bij een ‘schuiftafel’, een grote sjoelbak. Links op de voorgrond is het uiteinde te zien van een klosbaan of beugelbaan. Op basis van deze schets maakte Van Ostade in ca. 1677 een kleurentekening in waterverf én een schilderij in olieverf.

Pen in bruin, penseel in grijs en bruin, zwart krijt, doorgegriffeld. 25,2x37,6 cm

Zie de voorafgaande afbeelding voor een toelichting op het klossen.

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-T-1886-A-621). Aankoop 1886 met steun van de Vereniging Rembrandt.

Bron: Dirk Spijker, Robin Bargmann

Click for large image



De Verloren Zoon, gegraveerd door Nicolaes de Bruyn (1565 - 1652) naar een ontwerp van Jacob Maertensz. Savery (ca. 1565 - 1603)

De verloren zoon zit tussen de varkens terwijl de adel zich amuseert met verschillende spelen in een kasteeltuin. Let op de klosbaan.

Kopergravure. Plaatrand 409 x 532 mm

Museum Plantin Moretus (PK.OP.18234 | IV/B.298)

Bron: NGA Early Golf

Click for large image


Klosbaan, 1670 - 1693

Gezicht op Paleis Het Loo in vogelvlucht.

Generale Afbeelding vant Lust-Huys en Hof van sijn Koninklijke Majestijt van Groot Brittanie op t' Loo (titel op object)

Gezicht op Paleis Het Loo te Apeldoorn in vogelvlucht perspectief. Rondom en achter het paleis de tuinen. Links het Oude Loo. Onderaan in de marge een legenda A-U. Renvooiletter G = Closbaen (links onderin)

Ets op papier. Plaatrand 382 x 487 mm. Vervaardigd door prentmaker Bastiaen Stopendael (1636 1707), naar een eigen tekening, en uitgegeven door de cartograaf Gerard Valck (Amsterdam 1652 - Amsterdam 1726). Verlener van privilege: Staten van Holland en West-Friesland

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1905-260)

• Louis Spirinx to M. Suys, p. 132, 23

Bron: NGA Early Golf, Do Smit

Click for large image


Klossen, ca. 1700

Klosbaan bij Paleis 't Loo te Apeldoorn, vervaardigd door J. van Call sr. (...?) en uitgegeven door Pieter Schenk I (1661 - 1713). Datering; 1688 - 1700.

Rond 1700 is bij Paleis 't Loo een 'boulegrin' (vgl. bowling green) te vinden, waar sprake is van balspelen als klos, beugelen en boule.

Gravure. Afbeelding 113 x 155 mm, op blad 194 x 250 mm. Drukplaat 130 x 260 mm

Bron: Geert & Sara Nijs,

• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 92. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (

Click for large image


Klossen, ca. 1700

Gravure, vergelijkbaar met de voorafgaande afbeelding. Deze is echter vervaardigd door Romeyn de Hooghe (Amsterdam 1645 - 1708 Haarlem)

Bovenaan de afbeelding: BOULEGRIN met des KONINGS THUYS. Vergelijk: Boulegrin = Bowling Green!

Onder de prent zijn enkele verwijscijfers vermeld:
1 - Met Boulegrin
2 - Weg na s Konings buyten
3 - Barriere grillee
4 - s Konings Fonteyne
5 - Rond gaende Terras van 't groote Park
6 - Fonteyn van Venus
7 - Park der nanen (...?)
8 - het Hof
9 - het Doolhof, is het Buytenhof

Rijksmuseum, Amsterdam

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image


Onbekend 'stok-met-bal-spel'

Afbeelding van een onbekend Engels 'stok-met-bal-spel', zoals gespeeld in de 18e eeuw in Yorkshire.

Met dank aan Brian G. Clough

Bron: Geert & Sara Nijs (

Click for large image


Onbekend 'stok-met-bal-spel', 15e eeuw

Uit 'Heures Adélaïde de Savoie, duchesse de Bourgogne', juni, ca. 1460.

In de linker onderhoek zijn vijf spelers bezig met een onbekend stok-met-bal-spel. Let op de zorgvuldige afwerking van de speelstokken en de genaaide bal.

De positionering en de houding van de spelers doet vermoeden dat we hier twee partijen zien die tegen elkaar spelen, overigens kennelijk zonder dat zij elkaar de bal betwisten.

Opvallend is dat in hetzelfde getijdenboek in de maand februari een bijna identieke prent is afgebeeld mét paaltjes. Zie in dit tijdvak het album 'Prenten, tekeningen, gravures, etsen, publicaties'.

15e eeuw

Musée Condé, Chantilly, France

Bron: Robin Bargman

 Serendipity of Early Golf door Robin Bargmann. Pages 20 and 21. ISBN 978-90-816364-2-1
 Golf through the ages, the true story by Michael Flannery, page 19. January 2004

Click for large image


Jeu de Crosse, ca. 1475

The illumination in a French manuscript from c. 1475 shows several teams playing outside the city walls the game of crosse. It seems that the composite clubs are used for the short finishing strokes. We suppose that the curved clubs are used in the fields for long distance.

Prayer Book of Poitiers, ms. L.A. 135, folio 2 verso, 1460 - 1465

Museo da Fundacao Calouste Gulbenkian, Lisboa

• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 96. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image


Onbekend stok-met-bal-spel, 1516-1547

A girl drives a teed ball with a one-piece wooden club which has a tapered shaft terminating in a large slightly offset head. This is the earliest illustration of a woman playing a colf-like game.

Book of Hours in Latin and French known as Les Heures de Abbot Guillaume de Bracque for whom it was written and illuminated between 1516 and 1547 (folio 48 recto). Use of Amiens (adapted from the Use of the Abbey of Saint Jean Baptiste of Valenciennes) Valenciennes, France. The book, illuminated on vellum, belonged to Guillaume de Bracque whose arms appear on the brass clasps.

Illuminated manuscript on vellum. 176 x 140 mm, 12 miniatures, 107 folios

Bron: Do Smit, Sam Fogg, London

• Golf through the ages by Michael Flannery, page xix. January 2004
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 93. ISBN 978-29540069-3-2. 2015

Click for large image


Onbekend 'stok-met-bal-spel'

Een 16e-eeuwse speler van een onbekend 'stok-met-bal-spel', getekend door de Italiaanse schilder en architect Rafaël Santi (Raffaello Sanzio; 1483-1520)

Zijn 'swing' past verrassend goed bij het moderne golf; de kop van het slaghout is echter zeer ongewoon. Deze tekening lijkt aan te tonen dat (een vorm van) colven in de zestiende eeuw ook in Italië bekend was. Misschien Pallamaglio?

• Golf & Kolf, zeven eeuwen geschiedenis door Jacques Temmerman. ISBN 90-71542-77-7.
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 89. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (

Click for large image


Onbekend 'stok-met-bal-spel' (detail)

Detail van een gobelin. Wordt hier een ons onbekend 'stok-met-bal-spel' gespeeld of is hier een herder afgebeeld die met zijn herderstaf stenen slaat in konijnenholen? We zullen het waarschijnlijk nooit weten.

Bron: Hôtel-Dieu te Beaune, Frankrijk

• Games for Kings & Commoners, Part Two, p.160. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (

Click for large image


Perzisch polo

Drawning of the Sarai Albums.

Tabriz, middle of 16th century. Hazine 2161, folio 4a

The Muzaffarid era which ruled and dominated the Shiraz art was brought to an end by Tamerlane (Timur). Timur had established himself at Samarkand in 1370 and for the next 35 years campaigned all over Asia, Iran, Mesopotamia, Syria, North India and Anatolia (after the Ottomans were defeated at the battle of Ankara in 1402). The effects of Timur (Timur was a Turk) were different than the Mongolian invasion effect in terms of art, economics and social systems. The paintings can be categorized as secular art.

Source: Geert & Sara Nijs

• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 36. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image


Suigan (of Chuiwan)

Literally, “chui” means “to hit”, while “wan” means “ball” in Chinese, and so Chuiwan means “to hit a ball”. Chuiwan is one of the ball games in ancient China, and its emergence and prevalence is closely tied to the ball games in the Tang Dynasty. During that time, besides Cuju, which was played by kicking with the feet, and polo, which was played by striking with a stick (club) on horseback, a kind of game which is played by striking a ball with a stick (club) on foot appeared on the scene, called Budaqiu. It is a game where the players hit the ball with a stick (club) while moving around on foot instead of riding a horse. Budaqiu later evolved gradually into a new ball game in the Song Dynasty, which was called Chuiwan.
Chuiwan, known also as the “Chinese golf”, was formed in the Northern Song Dynasty, and it developed and prevailed in the Yuan and Ming Dynasties. It evolved from Cuju to polo, then to Ludaqiu (which literally means playing balls on donkey’s back), and finally to Budaqiu. In the modern society where the Chinese Chuiwan has declined and the game of Golf is continually evolving, Mission Hills has rapidly built a strong foundation of golf with a scale that’s not been seen before and helped create a new era of this sport in China and the World.
In the process of playing Chuiwan by officials in the Yuan dynasty in The Picture of Chuiwan in the Yuan Dynasty, we divide the game into six sections---selecting the proper time, determining the tee box, deciding the order of play, selecting the proper stick (club), striking the ball and calculating the scores. It elaborates on the field, instruments and competition methods of Chuiwan in ancient China to show the similarities between Chuiwan and the modern game of golf visually.

Bron: Do Smit,

Click for large image


Suigan (of Chuiwan) game tools

These are reconstructions made after the excavated clubs, and again, the similarity to golf is shocking. The clubs had to be reconstructed because being made of wood, they don’t last a long time.

Bron: Do Smit

Click for large image


Suigan (of Chuiwan), 1546

Het suiganspel (= Perzich polo). Illustratie bij het gedicht Guy u Chawgan. Perzisch miniatuur van Shah Mahmud, 1546.

De oude Perzen (Achaemeniden) speelden al in de 5e eeuw v.Chr. het polospel. Ook is er een vermelding dat de koning van Manipur een polospel organiseerde ter gelegenheid van zijn kroning in het jaar 33.

De Engelse militairen ontdekten de polosport omstreeks 1860 in India en het bleek een goede manier te zijn om de paarden te trainen voor de oorlog. In 1863 werd door de Engelsen de Calcutta Polo Club opgericht in India. In 1869 werd de eerste polowedstrijd gespeeld in Engeland. In 1872 was de eerste poloclub in Engeland een feit. In 1875 deed polo zijn intrede in Argentinië en in 1876 in Amerika.

Waterverf, inkt en goud op papier. 19,4 x 12,3 cm

Particulier bezit (geveild in 1935).


Click for large image


Suigan (of Chuiwan), 16e eeuw

Four men on horseback contest a team game of Suigan (= Persian polo) accompanied by their caddies, each with replacement mallets.

An illuminated miniature folio form a mid-sixteenth century manuscript of poetry by Mir Ali Scher.

Staatliche Museen, Berlin, Germany

 Golf through the ages by Michael Flannery, page 69. January 2004

Click for large image


Suigan (of Chuiwan), 1577

Two three-men teams contest a golden ball, the mallet heads of their playing instruments glowing with the presious metal gold.

Illuminated folio from the poems of Háfiz, 1577

Persian manuscript in the collection of Friedrich Saare, Berlin, Germany

 Golf through the ages by Michael Flannery, page 83. January 2004

Click for large image


Suigan (of Chuiwan)

Suigan (of Chuiwan), ofwel Perzisch polo.

Click for large image


Suigan (of Chuiwan), 1566

Horns blare and drums thunder as four men contest a team match of chawgán in a purpose-built stadium with a smooth playing surface. Two sets of goal posts mark the end of the field, where caddies hold replacement mallets. Spectators watch from the elevated grandstand as the leading horseman, left, prepares a powerful stroke to drive the ball away from his goal.

A game of suigan and the Dervish, The Ephemeral Nature of Mortals, Persian illuminated manuscript folio. Anonymous master, 1566, first published in Arifi, the Ball and Polo Stick of the Book of Extasy, London, England, 1932.

 Golf through the ages by Michael Flannery, pages 80 and 87. January 2004

Click for large image


Suigan (of Chuiwan), eind 16e eeuw

Jongens te voet spelen een partijtje Suigan onder het toeziend oog van de koning.

Detail. Shiraz School, anoniem, eind 16e eeuw.

Musée du Louvre, Paris

 Golf through the ages by Michael Flannery, pages 65 and 97. January 2004

Click for large image


Suigan (of Chuiwan), end 16th century

Four men on horseback contest single matches of Persian polo, attended by their caddies, each with replacement mallets.

Persian manuscript folio, end 16th century

British Museum, London, England

 Golf through the ages by Michael Flannery, page 81. January 2004

Click for large image


Suigan (of Chuiwan), 1642

In a painting clearly influenced by the delicacy of Oriental art, a suigan player surrmounts a stony hillside against a fantastic backdrop of rocky outcrops. His mallet ('chawgán') has a thin red shaft running through the mallet-shaped clubhead, in a throughsocket joint, a charasteristic construction of jeu de mail mallets as used in Europe.

Suigan player, brush painting with wash by Risa Abbasi, dated November 1642

Saare Collection, Berlin. Germany

 Golf through the ages by Michael Flannery, pages 80 and 82. January 2004

Click for large image


Suigan (of Chuiwan)

 Golf through the ages by Michael Flannery, pages 80 and 108 (without explanations). January 2004

Click for large image


Suigan (of Chuiwan)

 Golf through the ages by Michael Flannery, pages 80 and 87 (without explanations). January 2004

Click for large image


Suigan (of Chuiwan)

Private property

Bron: Ronald de Nijs

Click for large image


Suigan (of Chuiwan)

Miniatuurschildering. 8,5 x 12,5 cm. Rechtsonder getekend.

Ingebracht voor de veiling van februari 2015 bij Venduehuis der Notarissen te 's-Gravenhage. Richtprijs € 300 tot € 400

Bron: Ramón van Wingerden

Click for large image


Tafelmalie, 1694

English, Nederlands

Louis XIV liked jeu de mail very much. On the occasion of the birth of the heir to the throne, the 5th and 6th June 1662, he gave a demonstration of his address skills for 15,000 spectators. When in 1685, he got his first attacks of gout, he had to stop playing the game and he switched over to a kind of indoor mail or table billiards.

Engraving by A. Trouvain, 1694. Bibliothèque nationale de France, Paris.

Gravure uit ca. 1694 van Antoine Trouvain (1656-1708).

Te zien is hoe Lodewijk XIV tafelkolf speelt met Philippe I, hertog van Orleans, graaf van Toulouse.

Van Lodewijk XIV is bekend dat hij niet dol was op kaarten, maar liever croquet en 'biljart' speelde. Overigens was -volgens dagboekgegevens- een eeuw later ook Lodewijk XVI aan het biljarten toen de revolutie uitbrak en de avond voor hun executie samen met Marie Antoinette.

Tussen 1694 en 1698 maakte Antoine Trouvain (1656-1708) zes gravures van de appartementen van Lodewijk XIV met verschillende vermakelijkheden bij ontvangsten.
De gravure met het op kolf lijkende tafelspel, die ook wel als poster wordt aangeboden, is er daar een van. Het is waarschijnlijk de voorloper van het zogenaamde "golfbiljart".
Lodewijk XIV speelt hier met Philippe I, hertog van Orleans, graaf van Toulouse.

De gekromde stokken werden Billards (kolven) genoemd. De slof was van been of ivoor.
De functie van het goed zichtbare "stuk" rechts op tafel is onduidelijk. Mogelijk heeft die paal zich later ontwikkeld tot de hindernissen (doppen) bij het hedendaagse golfbiljart. Naar verluidt had de speeltafel destijds gaten (belouses) net als het hedendaagse golfbiljart, met een metalen beugel ervoor (passe) om te passeren. Die gaten zijn hier niet te zien. Wel is er op deze afbeelding aan de linkerkant een beugel te zien. Het maliespel kende halverwege de baan ook zo'n passe en dit afgebeelde tafelspel lijkt dus nog het meest op een halve miniatuur maliebaan. Over de spelregels bestaat geen duidelijkheid, maar het is goed denkbaar dat de bal door de passe via de band (rabat) terug naar het stuk moest worden gespeeld.

In de 18e eeuw werden tafels en ballen groter. Toen verdween ook de slof en werd de stok letterlijk op het stoten toegespitst. De spelregels veranderden totaal. De ontwikkeling van het biljart ging verschillende kanten op. Op het vaste land met 3 ballen (carambole) tot Biljart, in Engeland met 22 ballen tot Snooker en in de VS met 16 ballen tot Poolbiljart.

Het tegenwoordige golfbiljart meet 1800 x 900 mm en heeft aan de kopse kanten van de tafel in het midden een gat met aan weerszijde een rubber dop en in het midden van de tafel 8 rubberen doppen of tappen in een kruisvorm. Elke ploeg of speler heeft 5 rode of witte ballen. Het spel is niet erg bekend en heeft duidelijk meer met biljart dan met golf of kolf van doen. Zowel in Nederland als in België wordt toch volop golfbiljart gespeeld. Er is een Nederlandse Golfbiljart Bond met zes districten. De Belgische bond is ouder en telt 276 clubs met 6300 leden. Men speelt competitie met ploegen van vijf spelers en individuele kampioenschappen.

C.A M. van Woerden.
Bronnen: o.a. Golfbiljart Verbond Machelen-Diegem (opgericht 1964 in De Rode Duiver)

Click for large image


Tafelkolf, 1626

Watercolour drawing wirh bodycolour (Number 29) from an album by Adriaen Pietersz. van de Venne, 1626.

To the right, the host and ally of the exiled King of Bohemia, the Dutch stadholder, Frederik Hendrik, prepares to play the ball to the port, indicated by his wife, Amalia van Solms, centre, and the Queen at the end of the table.

Department of Prints and Drawings, British Museum, London, England

 Golf through the ages by Michael Flannery, page 39. January 2004

Click for large image


Tiquet, eind 16e eeuw

Tapisserie flamande de la fin du XVI siècle. Episode du 'Jeu de Tiquet', faisant partie de la célèbre serie des Amours de Gaombaut et Macée.

Let op de grote gelijkenis met de hierop volgende gravure.

Speler links
Je te prie mon amy Jacquet
eay tres bien dresser le tiquet
avant que frapper des billettes

Speler bij de paal
Passer deux pas n'est pas acquest
mais pour vous servir de nacquet
je le vous dresseray fillettes

Waarschijnlijk particulier bezit.
• Yves Mikaloff, antiquaire à Paris (1980

Bron: Stichting NGA Early Golf, archief van Steven J.H. van Hengel

Click for large image


Tiquet, ca. 1581 - 1599

Houtsnede van het tiquetspel, vermoedelijk tussen 1581 en 1599 vervaardigd. Boven de prent staat de tekst 'HISTOIRE FORT PLAISANTE DE LA' en boven de volgende prent het vervolg: 'VIE PASTORALE, ET LA FIN D'ICELLE'. Deze prent is nummer 2 van een serie van 8 (2/8) onder de titel 'Histoire de Robin et Marion, Gombaut et Macée', uitgegeven 'A Paris par Ichan le Clerc, ruë Frementel, à l'Estoille d'Or.' met de toevoeging '' Auec priuilege du Roy pour dix ans.' (deze teksten onder de achtste en laatste prent van deze serie vermeld op object).

In tegenstelling tot pallemaille werd de bal niet geslagen, maar krachtig geduwd met een schepachtige stok via een beugel naar het doel, het zogenoemde 'Tiquet'. Het spel wordt ook wel 'billiard de terre' ofwel 'grondbiljart' genoemd. De slagstokken waren voorzien van bijna rechthoekige sloffen, mogelijk verzwaard met metaal. Soortgelijke stokken zijn later in de tijd in de Lage Landen ook gebruikt bij het beugelen en soms ook bij het kolven door den beugel.
Deze afbeelding is veelvuldig gebruikt in de geschiedschrijving over biljarten.
Met dank aan Saar & Geert Nijs en Cees van Woerden.

Houtgravure. 290 x 245 mm (houtsnede); 355 x 490 mm (met lijst)

Bibliothèque nationale de France, Parijs (identifiant: ark:/12148/btv1b550019299; Description: Référence bibliographique : IFF XVI, II, n°3, p. 362-363)

Bron: NGA Early Golf, Geert & Saar Nijs

Click for large image


Tiquet, eind 16e eeuw

Détail van een gobelin van de Vlaamse School uit de 15e of 16e eeuw. Dit wandtapijt maakt deel uit van een serie van negen gobelins over Les Amours de Macée et Gombaut en is vervaardigd te Brugge aan het einde van de 16e eeuw (opgave museum).

In tegenstelling tot pallemail werd de bal niet geslagen, maar krachtig geduwd via een beugel naar het doel, het zogenoemde 'Tiquet'. Het spel wordt ook wel 'grondbiljart' genoemd. De slagstokken waren voorzien van bijna rechthoekige sloffen, mogelijk verzwaard met metaal.

Musée des Beaux Arts, St. Lô, Frankrijk. Foto: Geert Nijs

• Golf through the ages by Michael Flannery, page 116. January 2004

Bron: Geert & Saar Nijs