NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image

010097000035.jpg

NicolaasMatthijsse Aartman, 1755

English
The kolf-court behind the Stadlander-Inn at Amsterdam. 1755, Nicolaas.Matthijsse Aartman (1713-1760), pen and brush.

Nederlands
Herberg De Stadlander was een gelegenheid in Amsterdam, waar op twee buitenbanen kon worden gekolfd. De Stadlander lag aan de Boerenwetering (= huidige Hobbema-/Ruysdaelkade op de hoek van de Albert Cuypstraat)), op de plek waar nu de diamantslijperij Moppes ligt. Let op de 'skyboxen' die er al waren in 1755. Getekend door N.M. Aartman.

Stadlander had twee grote kolfbanen, één van 130 voet lengte en een kleinere. Een Amsterdamse voet was 0,283 meter, dus de grote baan mat 36,79 meter (...!). De banen waren zeer fraai aangelegd.

In 1868 werd deze bekende Amsterdamse uitspanning gesloopt. De stad had ruimte nodig voor haar nieuwe stadswijk De Pijp.

Tekening van A. Aartman uit 1755. 335 x 455 mm

Bron: Sporthistorische collectie van Stichting Early Golf

Literatuur
• Mark Aberkrom, pagina 14 van 'Het kolfboek van Drechterland'
• www.kolff.nl
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 208. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

Winter_amusement.jpg

Jacques Aliamet, eerste helft 18e eeuw

Les amusements de l'hiver, Franse gravure van Jacques Aliamet naar Adriaen van der Velde (1636-1672) (zie het album Prenten in de galerij 1450-1700). Van J. Alianet zijn geen verdere gegevens bekend.

Aan het einde van de 17e en de eerste helft van de 18e eeuw zijn binnen en buiten Nederland vele reisverslagen uitgegeven. Vanzelfsprekend waren deze verslagen rijkelijk geïllustreerd.

Deze kopergravure is afkomstig uit de New Collection of Voyages en geeft de lezers een indruk van het winterse vermaak in Holland.

Particulier bezit.

Bron: Jan Appel.

Click for large image

les-amusements-de-l_hiver_.jpg

Jacques Aliamet, ca. 1750

Nederlands | English

Nederlands
Gravure 'Les Amusemens de l'Hiver' van Jacques Aliamet (Abbeville 1726 -1788 Parijs), naar een schilderij van Adraen van de Velde (zie tijdvak 1450-1700 onder Schilderijen). De gravure is het spiegelbeeld van het schilderij. Het schilderij toont een ijsgezicht op het Spaarne bij de grote sluis te Spaarndam, kijkend naar het zuiden.
Jacques Aliamet was een leerling van Jacques Philippe le Bas.

Onder de afbeelding de tekst:
Les Amusemens de l'hiver
Dédié à Messire Louis-Antoine de la Roche, Marquis de Rambures
Maréchal de Camp des Armées du Roy.
Par son très-humble et très-obeïssant serviteur Aliamet.
Gravé d'après le Tableau Original du Cabinet de Mr. Mariette.
A Paris chez Jean, rue Jean de Beauvais No 32

324 x 380 mm

Naar deze gravure is omstreeks 1770 te Makkum een cartouche in plateel gemaakt.

Literatuur
• S.J.H. van Hengel, Early Golf 1982, 1985 en 1990, p. 46
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 19. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

English
Etching on paper from 1750 by Jean Aliamet (1726 - 1788), after a painting of Adriaen van de Velde (1636 - 1672)

View of Holland; winter landscape with men playing colf on a frozen lake in right foreground, a tent in left background.

Inscription Content: Lettered in lower margin with title, production details and dedication to the Marquess of Rambures: "A.V. Velde pinx." and "J. Aliamet sculp." and "Dédié à Messire Louis-Antoine de la Roche, Marquis de Rambures / Maréchal de Camp des Armées du Roy. Par son très-humble et très-obeïssant serviteur Aliamet / gravé d'après le Tableau Original du Cabinet de Mr. Mariette." and "à Paris chés l'Auteur, Place Cambray, à limage St Maur".

Etching. 324 x 380 mm

Bron/Source: Inter-antiquariaat Mefferdt & De Jonge (www.interantiquariaat.nl), Stichting Early Golf

Literature
• Kolven, het plaisir om sig om dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, pages 22/23. SPOU Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 19. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

06_scotsmen.jpg

Jacques Aliamet, ca. 1750

A Scotsman playing a game of colf on the ice near the city of Haarlem in 1668. The game he is playing with his Netherlandish adversaries could be the first ever international golf match.

Jean Jacques Aliamet, c. 1750, after Adriaen van de Velde (zie onder Schilderijen in galerij 1450-1700)

British Museum

Bron: Geert & Sara Nijs (choullaetclava@orange.fr)

Literature
• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 19. Geert & Sara Nijs, 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2

Click for large image

RP-P-OB-78.067_.jpg

Anoniem, 19e eeuw

Kasteel van Egmond-aan-den-Hoef, 11e eeuw.

Kasteel Egmond-aan-den-Hoef, het Hof van Egmond in welstand, rondom door water omsingeld. Links in de verte het dorp Egmond aan Zee, rechts Alkmaar. Op de voorgrond voorbeelden van mensen van allerlei rangen en standen. Twee colvende kinderen bij nummer 17. In de lucht twee engelen met een wapen. Onder en boven de legenda. Naar een schilderij in de collectie Six van Hillegrom, vroeger in bruikleen in het Rijksmuseum (no. 62).

Anonieme lithografie op papier. 231 x 409 mm.

Rijksmuseum (RP-P-OB-78.067)

Bron: Do Smit, Dirk Spijker

Literatuur
Maandblad Golf 1952 p. 383 e.v.

Click for large image

anoniem001_.jpg

Anoniem

Anonieme tekeningij met penseel naar Adriaen van de Velde, 1668, en wellicht (ook) de gravure van Jacques Aliamet

Museum Flehite, Amersfoort

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

foto3.jpg

Anoniem

Anonieme en ongedateerde ets uit vermoedelijk de 19e eeuw

Bron: Do Smit

Click for large image

zinnebeelden.jpg

Anoniem, 1725

Anoniem kopergravure ('A.F. fecit'), gebruikt in het boek Leerzaame Zinnebeelden met Historische-, Natuur- en Zedekundige aantekeningen door R:V.L. (= Roeland van Leuve)

De gravure is gebruikt bij de aanhef van hoofdstuk XXIII. Zinnebeeld op een Kolfbaan (p. 115)

Bron: Stichting NGA Early Golf, Do Smit

Click for large image

RP-T-1928-166_.jpg

Anoniem, 1706 - 1800

Gezicht op een buitenplaats met vier kolfspelers, een anonieme tekening uit de periode 1706 - 1800, naar een schilderij van Cornelis Troost (1696 - 1750). Geheel rechts is een man te zien die de score bijhoudt met behulp van streepjes.

Tekening/aquarel op papier. 246 x 172 mm

Rijksmuseum (RP-T-1928-166). Schenking uit 1928 van mevrouw M.L. van Hoorn, Amsterdam, mevrouw H.C. van Hoorn, Amsterdam en de heer P.H.F. van Hoorn, Amsterdam

Literatuur
• Colf Kolf Golf, Early Golf-Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 6. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016.
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 97. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

andriesen.jpg

Anoniem, 1765 - 1770

Willem Writs als kolfspeler, tussen 1765 en 1770 getekend door anonieme kunstenaar. Oude toeschrijving: Jurriaan Andriessen (1742 - 1819).

Catalogus tekeningen AHM 1999
Van de groep van 19 tekeningen die in 1937 door het Amsterdams Historisch Museum (AHM) als werk van Jurriaan Andriessen was aangekocht, kunnen slechts vijf aan Andriessen worden toegeschreven (zie cat. nrs. 6-10). Een zesde blad kan met enige voorzichtigheid aan Johannes Ziesenis (1770-1799) worden toegeschreven. Andriessen heeft de tekeningen wel in zijn bezit gehad, want de meeste figuurstudies zijn voorzien van de naam van degene die is afgebeeld, geschreven in het handschrift van Andriessen. Dergelijke notities door Andriessen komen ook voor op een groep van 21 vergelijkbare figuurstudies in de collectie van het Gemeentearchief te Amsterdam. Geen van de tekeningen is gesigneerd of gedateerd. Hoewel ze wat betreft techniek en materiaal op elkaar lijken, is de kwaliteit zo uiteenlopend dat het ongetwijfeld om werk van verschillende kunstenaars gaat. Beide groepen tekeningen kunnen op stilistische gronden en op grond van de kleding worden gedateerd tussen 1765-1770. Het feit dat er nauwelijks gesigneerde figuurstudies uit deze periode bekend zijn, maakt het onmogelijk om de tekeningen toe te schrijven. De namen op de bladen zijn van de leden van het Amsterdamse tekengenootschap Pax Artium Nutrix, zoals ook vermeld staat op het schutblad van de groep tekeningen in het Gemeentearchief. Een aantal namen komt in beide groepen voor: Willem Writs, Jan Gerard Waldorp, Pieter Louw, Jurriaan Buttner en Hendrik Schepper. In de tweede helft van de 18de eeuw maakten de tekengenootschappen een bloeiperiode door. De meeste genootschappen kwamen gedurende de wintermaanden ‚‚n of twee maal per week bijeen om te tekenen naar gekleed model. Het tekengenootschap Pax Artium Nutrix hield tussen omstreeks 1766 en 1788 zijn tekensessies in logement De Zon op de Nieuwendijk. Aanvankelijk poseerden de kunstenaars voor elkaar. De figuurstudies zijn nogal informeel, zowel wat houding betreft als tekenstijl. De modellen werden bijna allemaal ten voeten uit afgebeeld; de tekeningen zijn beslist geen portretten, maar puur oefeningen van verschillende houdingen. Niet alle personen die model zaten voor de tekenaars van Pax waren lid van het genootschap. Zoals Arend Fokke, die in 1765 hooguit tien jaar was en veel te jong voor lidmaatschap (cat. nr. 232). Ook het vrouwelijke model was niet lid, want vrouwen werden niet toegelaten (cat. nr. 227). Daarnaast ontbreken er enkele namen van kunstenaars die vermoedelijk wel lid zijn geweest, zoals Hendrik Kobell, Jurriaan Andriessen en Simon Fokke.
( Leonoor van Oosterzee)

Catalogus tekeningen AHM 1999
Willem Writs was horlogemaker, werktuigkundige en topografisch tekenaar (zie cat. nr. 218). Writs was een neef van Jacob Cats, die hij bij het tekengenootschap Pax Artium Nutrix introduceerde. In de collectie van het Gemeentearchief bevindt zich een tekening met een zittende Willem Writs, waarschijnlijk van een andere hand.
( Leonoor van Oosterzee)

Papier. zwart krijt, krijt. 20,1 x 15,7 cm. Opschrift rechts (in het handschrift van Jurriaan Andriessen: W Writs. Watermerk: fragment van wapen van Amsterdam

Amsterdam Museum (inv.nr. TA 18264), aangekocht in 1937 van Willy C.J. Kock

Bron: Chris Teuling, Do Smit

Click for large image

phtrap_1828.jpg

Anoniem, 1828

Anonieme houtsnede, in 1828 gepubliceerd in de Amsterdamsche Almanak van P.H. Trap, boekverkooper op de Botermarkt te Leiden, en uitgegeven te Amsterdam bij M. van Kolm, boekdrukker in de Tuinstraat.

Literatuur
• Kolven- en kolfballenmakers, door Dr. I(sabella) H(enriëtte) van Eeghen in Amstelodanum 69ste jaargang nr 4 van juli/augustus 1982 (beschikbaar onder Publicaties in dit webmuseum)

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

DeNederlanden002.jpg

Anoniem, 1841

Gravure van een kolfbaan.

'Het strijdperk was een laag, langwerpig vertrek van hout, met pannen gedekt, twintig voeten ongeveer breed, tachtig voeten lang, waarvan de bodem uit vast ineen gepakt leem, met kalk vermengd, bestond, effen, zegt het Hollandsche spreekwoord, effen als eene kolfbaan. Hierin staan nu, omtrent op een vierde gedeelte van het begin en van het einde, twee palen, in den vorm van kegels, zes of zeven voeten lang; en de kunst van het kolven bestaat daarin, om het eerst die twee palen geraakt te hebben.'

Gravure afkomstig uit 'De Nederlanden, karakterschetsen, kleederdrachten, houding en voorkomens van verschillende standen' met gravures 'naar teekeningen van de voornaamste Nederlandsche kunstenaren' van Henry Brown, in 1841 uitgegeven te 's Gravenhage door de 'Nederlandsche Maatschappij voor Schoone Kunsten'.

Archief Kolfclub 'Utrecht St. Eloyen Gasthuis'

Literatuur
• Colf Kolf Golf, Early Golf-Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 45. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016.
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 106. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Kolven, het plaisir om sig om dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 56. SPOU Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 241. ISBN 278-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

DeNederlanden001.jpg

Anoniem, 1841

Gravure van een kolfspeler in karakteristieke houding en kleding: jas uit, hoed op. Om beide handen bij het slaan (de klap) te kunnen gebruiken, moest de pijp dwars in de mond. De steel zou naar verluid ook als hulplijn dienen bij het rabatteren.

Gravure afkomstig uit 'De Nederlanden, karakterschetsen, kleederdrachten, houding en voorkomens van verschillende standen' met gravures 'naar teekeningen van de voornaamste Nederlandsche kunstenaren' van Henry Brown, in 1841 uitgegeven te 's Gravenhage door de 'Nederlandsche Maatschappij voor Schoone Kunsten' (p. 24).

De voor deze afbeelding gebruikte kopergravure is opgenomen in het album Sier- en gebruiksvoorwerpen

Archief Kolfclub 'Utrecht St. Eloyen Gasthuis'

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 105. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Kolven, het plaisir om sig om dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 33. SPOU Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• Catalogus Colf-K|olf-Golf, 1982, p. 90
• S.J.H. van Hengel, Early Golf 1982, 1985 en 1990, p. 60

Click for large image

0117_.jpg

Anoniem, ws. tweede helft achttiende eeuw

Loterijkaart, waarschijnlijk uit de tweede helft van de achttiende eeuw.

Op 4 april 1726 is door de toenmalige bestuurders van De Zeven Provinciën opgericht de 'Generaliteyts Lotereye der Vereenigde Nederlanden' (het Koninkrijk der Nederlanden bestond toen nog niet). De doelstelling was om fondsen te werven en tegelijkertijd de wildgroei aan kleine, provinciale en illegale loterijen te stoppen. Daarmee kreeg de organisatie ook de taak het kansspelveld te reguleren.

Het geldtekort was een rechtstreeks gevolg van de Spaanse Successieoorlog (1702-1713). De Vrede van Utrecht was voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden behoorlijk ongunstig geweest. In de oorlog was het leger flink gegroeid en dat kostte tientallen miljoenen guldens. De oorlog werd gefinancierd met leningen en speciale belastingen.

De eerste trekking vond in 1726 plaats in de Ridderzaal in Den Haag. Voor deze eerste trekking waren 120.000 loten verkocht. De trekking duurde vele dagen, want niet alleen de prijzen moesten worden getrokken, maar ook alle 'nieten' om fraude uit te sluiten. Voor de prijswinnaar was het de moeite van het wachten waard. Hij won het voor die tijd enorme bedrag van 30.000 guldens.
De organisatie verandere zes keer van naam (voor het eerst in 1805) en is thans bekend als de Stichting Exploitatie Nederlandse Staatsloterij, beter bekend als 'de Nederlandse Staatsloterij'.

De Generaliteitsloterij maakte gebruik van drie soorten kaartjes', de zogenoemde 'klassen' (vergl. de halve, kwart- en achtste loten van tegenwoordig):
• Geïllustreerde en genummerde kaarten (de hier weergegeven kaart is daarvan een voorbeeld).
• Veel kleinere kaarten met zinnen en een nummer.
• De kleinste kaartjes die een winst weergeven, bijvoorbeeld 12 gulden of het woord 'niets
Dit type loterijen waren vooral populair in de Noordelijke Nederlanden en in Duitsland. De kaarten werden gedrukt in Duitsland, in het Duits of in het Nederlands.
Iedere klasse had hetzelfde aantal kaartjes, meestal 50 of 60, wat een totaal oplevert van 150 of 180 kaartjes.

Gokken zat al van oudsher in de Nederlandse volksaard. De eerste officiële loterij staat genoteerd voor Utrecht in 1444. De stad zat om geld verlegen. De hoofd- en tevens enige prijs was een lijfrente.

In de Middeleeuwen had elke stad wel een loterij, en gaandeweg was dat ontaard in een flinke chaos. De overheid wenste toezicht. Het is nooit helemaal duidelijk geworden of dát de reden was van de Staten-Generaal om tot deze Generaliteitsloterij te komen, of het groeiende tekort in de staatskas. Waarschijnlijk beide.

Het geldtekort was een rechtstreeks gevolg van de Spaanse Successieoorlog (1702-1713). De Vrede van Utrecht was voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden behoorlijk ongunstig geweest. In de oorlog was het leger flink gegroeid en dat kostte tientallen miljoenen guldens. De oorlog werd gefinancierd met leningen en speciale belastingen. En er waren loterijen, de directe voorlopers van de Generaliteitsloterij.

Tot de oprichtingsdatum van deze loterij in 1726 had ieder gewest zijn eigen recht, belasting en loterij. De Generaliteitsloterij bracht eenheid in het loterijwezen en je kunt zeggen dat zij ook een flinke stap was in de richting van het latere centraal bestuur in Nederland.

Toch had die eerste Generaliteitsloterij niet het succes dat ervan verwacht werd. De opbrengst was erg mager. En waarmee men nauwelijks rekening had gehouden: er bleven andere loterijvormen bestaan. Zo is het eigenlijk altijd gebleven. Lotto, Postcodeloterij en dergelijke lijken iets van de laatste jaren, maar er zijn naast de Staatsloterij voortdurend andere grote en kleine loterijen actief gebleven.

De organisatie van die eerste Generaliteitsloterij lag bij Willem Kersseboom, die een van de beste wiskundige theoretici van zijn tijd wordt genoemd. Zijn eigenlijke functie was commies bij de Raad van State en later klerk bij de Rekenkamer. Maar de eigenlijke opzet, compleet met drie (prijs)klassen, kwam van ene Adolf Huyske (die overigens nóg een plan had ingediend, dat afgewezen werd).

Men besloot op 4 april 1726 tot de volgende gang van zaken: er kwamen 120 duizend loten, 30 duizend prijzen, prijzengeld 2,4 miljoen gulden. De loten waren verdeeld in drie groepen ('klassen') van elk 40 duizend stuks. Een lot in de hoogste klasse kostte 40 gulden, dan 30 en in de laagste klasse kon men voor 20 gulden terecht. Het prijzengeld verhield zich navenant. Als hoogste prijzen konden worden uitgekeerd: 60 duizend, 40 duizend en 20 duizend gulden. De laagste prijs was 20 gulden.

Er zijn in Nederland altijd (vooral religieuze) groeperingen geweest die niets van gokken moesten hebben. In 1901 probeerde Abraham Kuyper er bij wet een eind aan te maken. De AR-politicus beschouwde loterijen als een bron van zedelijk verval. Maar zijn kabinet bleef te kort aan om het voornemen te kunnen uitvoeren.

Het debat sudderde langere tijd voort. In een van de vitrines van het Kansspelmuseum prijkt een spotprent van de fameuze Johan Braakensiek in het weekblad De Amsterdammer uit 1904. Daarop staat de Nederlandsche Maagd afgebeeld met een waaier in haar hand waarop het woord 'Staatsloterij'. Ze zit op een troon met de woorden 'opium' en 'jenever'. Voor haar staan vier door een koddebeier geboeide vrouwspersonen op wier sjaals en mantels de namen van diverse andere loterijen prijken. 'Wat ben jullie verschrikkelijk onzedelijke vrouwspersonen!', voegt de Maagd deze dames toe.

De strekking is duidelijk. Braakensiek hekelt de wijze waarop de staat van die dagen blijkbaar over de slechte zedelijke gewoonten van het volk wil waken, maar zelf toch maar mooi de inkomsten van die slechte loterij int.

Zie voor een voorbeeld van een volledige kaartset: http://www.loterijmuseum.be/collectie/loteryspel-bestaande-60-loten-zonder-nieten-verdeeld-6-classen

Gravure op dik papier (dun karton). 41 x 64 mm. Prentmaker en uitgever anoniem.

Bronnen
• Afbeelding: NGA Early Golf
• Toelichting: Thierry Depaulis, voorzitter van de ‘International Playing-Card Society’ en het artikel 'Kansapelmuseum' door Henk Strabbing in De Volkskrant van 26 mei 2001.

Click for large image

Zeeland.jpg

Anoniem, ca. 1880-1890

Gezicht op de voormalige kolfbaan aan de Smoorsgang wijk S no. 40 te Middelburg.

De hier afgebeelde kolfbaan lijkt op de kolfbaan op de Rozenburgtegel uit het St. Eloyen Gasthuis (zie gallerie 1885-heden in het album Sier- en gebruiksvoorwerpen).

Tekening in kleur. 14 x 21 cm

Literatuur
Zelandia Illustrata ... 2e vervolg, Middelburg door M. Fokker. Middelburg, 1897, pag. 9 (IV 110).

Bron: Zeeuws Archief / Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen / Zelandia Illustrata II : topografische prenten en tekeningen cat.nr ZI-II-0699

Click for large image

20081202_19_2.jpg

Anoniem, 19e eeuw

Sociëteit De Harmonie in Rijswijk in Batavia in de 19de eeuw. De hier aanwezige kolfbaan is helaas niet te zien.

Hier zien we het gebouw van de sociëteit de Harmonie in Rijswijk te Batavia. Batavia was de hoofdstad van Nederlands-Indië. Overal waar in de kolonie Europeanen woonden, stonden sociëteiten. De ‘soos’ was de plek waar blanke Europeanen elkaar ontmoetten. Om er te drinken, te roken, te kletsen , te kaarten, te lezen of te kolven. Later, toen er ook Europese vrouwen naar Indië emigreerden, werd er ook gedanst. Voor de plantagehouders was de ‘soos’ de enige afwisseling in een zwaar bestaan. Ze waren zeven dagen in de week in de rimboe bezig met het aanleggen en bewerken van plantages. Een bezoek aan de sociëteit was voor hen een echt uitje. Eens in de twee of drie weken kwamen ze voor een avond naar de ‘soos’. Die avond kon dan wel tot zes uur in de ochtend duren. Dat ze daar vaak drie tot vier uur voor moesten reizen met karren en paarden, was geen punt.

Gekleurde litho, naar C.W.M. van de Velde in zijn boek Gezigten uit Neêrland's Indië, 1843-1845. Gekleurde uitgave in het Rijksmuseum Nederlands Scheepvaart Museum te Amsterdam.

Reizend door Oost-Indië, prenten en verhalen uit de negentiende eeuw, samenmgesteld door Bex Brommer. Het Spectrum, 1979. ISBN 90 274 9627 7.

Bron: Cees van Woerden

Click for large image

Vue_de_Leyden_2_1752.jpg

Jakob Bacheley,1752

Kopergravure Vue de Leyden van Jakob Bacheley (1712-1781) uit 1752 naar een schilderij van 'P. Zorgué', waarschijnlijk Jan Pieter Sorg (Amsterdam 1641 - 1726 Amsterdam), De figuren op dit schilderij zijn mogelijk geschilderd door Ph. Wouwerman (monogram PW). Dit schilderij bevindit zich in Museum Flehite te Amstersfoort. Jakob Bacheley was een leerling van Jacques Philippe le Bas.

28,2 x 33,7 cm

Onder de gravure de tekst:
Dédié a Monsieur Descamps Peintre, Membre de l'Academie des Sciences, Belles Lettres et Arts de Rouen, et Professeur de l'Ecole de Dessein de la même Ville,
Par son très humble et très obeissent serviteur Bacheley.
A Paris, chés Le Bas, premier Graveur du Cabinet du Roy, rue de la Harpe.

Signatuur
Linksonder - P. Zorgué pinx
Rechtsonder - J. Bacheley sculp

P. Zorgue is waarschijnlijk Jan Pieter Zorg (1641-1726), kunsthandelaar.

Literatuur
• Naglers Künstlerlexicon, Band |I, p. 211

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

AN00810995_001_l.jpg

Jacques-Philippe Le Bas, ca. 1748

English

Etching on paper made (and published) by Jacques-Philippe Le Bas (1707 - 1783) after (...?) Aert van der Neer (1604 - 1677).

View of Zandvliet near Antwerp; people playing hockey and ice-skating on a frozen canal, a sloop in foreground, two windmills at left; coat of arms in lower margin; after Aert van der Neer (...?)

Inscription Content: Lettered with title, production details, one-line dedication and two columns with three lines of French verses each: "Vandrever pinx." and "Jac. Ph. le Bas sculp." and "Dédié à Monsieur Norregs Bertie" and "Beau pays ... / ... tes divers plaisirs. / Par M. Moraine" and "AParis chez Le Bas Graveur du Cabinet du Roy rue de la Harpe".

Etching with some engraving. 385 x 444 mm

British Museum (AN810995001)

Source: Saar Nijs

Click for large image

Delft-Le-Bas_Fouq_.jpg

Jacques-Philippe Le Bas, ca. 1780

English

Engraving made ca. 1748 by Jacques Philippe Le Bas (1707 - 1783) after Aert van der Neer (1604 - 1677), published by Pierre François Basan in Paris and Pierre Fouquet Junior (auction house in Amsterdam)

People playing ice colf or skating on a frozen canal; in the middle of the composition horse-drawn sleigh going to right, on the left a child falling on his back; in the background the city of Delft.

Inscription Content: Lettered with title and production details: 'Vanderneer Pinx.' and 'J.Ph. le Bas sculp.'.

Etching wirh some engraving. 370 x 460 mm

This plate was also published under the titles 'Divertissement d'Hyver sur la rivière de Schie près la ville de Delft' and 'Divertissement d'hiver 2e vue entre La Haye et Rotterdam'.

Nederlands

IJsgezicht op de Schie bij Delft Le Bas & Fouquet. Kopergravure vervaardigd door meester graveur Jacques-Philippe le Bas (1707 - 1783) naar een schilderij van landschapschilder Aert van der Neer (1604 - 1677). Omstreeks 1780 tegelijkertijd uitgegeven te Amsterdam en Parijs door Pierre Fouquet en François Basan. Later met de hand gekleurd.

Kopergravure. Afbeelding 33,7 x 44,3 cm

Bron: Robert-Jan de Jonge van Inter-antiquariaat Mefferdt & De Jonge (www.inter-antiquariaat.nl)

Literatuur/Literature
 Roger Portalis & Henri Béraldi. Les graveurs du dix-huitième siècle, Vol. 2, pt. 2 (Helman to Marais) (Paris D. Morgand et C. Fatout, 1880) pp. 564-592.

Click for large image

202012_5_web.jpg

François Basan, eind 18e eeuw

Tems Froid et Neigeux, uitgegeven eind 18e eeuw door Pierre-François Basan (1723 - 1797), naar een voorbeeld van Aert van der Neer (1604 - 1677). Later met de hand gekleurd.

Kopergravure. 32,8 x 43,5 cm

Bron: Inter-Antiquariaat Mefferdt & De Jonge

Literatuur
 "BASAN, Pierre Francois" in Bryan's Dictionary of Painters and Engravers by Michael Bryan, edited by Robert Edmund Graves and Sir Walter Armstrong, an 1886–1889 publication

Click for large image

AN00811007_001_l.jpg

John Boydell, 1753

English

Etching made (and published) by John Boydell (1719 - 1804) after Aert van der Neer (1604 - 1677)

Winter landscape with people ice-skating and playing ice colf on a frozen river, a hole in the ice in lower left corner, a man resting on the river-bank in foreground, a village beyond; after Aert van der Neer. 1753

Inscription Content: Lettered within image in lower right corner, with facsimile signature (in reverse): "AVDN / 1675".
Lettered in lower margin with title and production details: "Van Drever Pinx.t" and "J. Boydell Sculp.t" and "Engrav'd from an Original Picture of Van Drever, in the possession of Mr. Poyner at Islington / Publish'd according to Act of Parliament & sold by J. Boydell Engraver at the Unicorn the Corner of Queen Street in Cheapside London. 1753".

294 x 422 mm

British Museum (AN811007001)

Source: Saar Nijs

Click for large image

NG-1985-7-3-151_.jpg

Jan Brandes, 1779 - 1785

Tuin en oprijlaan van een landhuis bij Tandjong Priok (Batavia), tekening door Jan Brandes (1743 - 1808) naar een tekening van Johannes Rach (1720 - 1783).

Siertuin gezien door de poort met op de voorgrond een Europees paar met slavin en pajungdrager. Met een Chinese drager en een kolfspeler en in het verschiet een gezelschap bij een soort obelisk met een ster op de punt.
Hoewel van matige kwaliteit is deze tekening van belang voor de kolfgeschiedenis. Met name van het kolven buiten Nederland zijn uitermate weinig afbeeldingen en beschrijvingen bekend.

Penseel in grijs over schets in potlood op papier. 346 x 506 mm. Perspectief is matig, de personen zijn goed getekend [Max de Bruijn, 1994].

Opschrift: tanjouk priok, Maison d'un particulier

Literatuur
• Johannes Rach en zijn werk : de topografische beschrijving der teekeningen

Rijksmuseum (NG-1985-7-3-151). Verworven op 2 mei 1985.

Bron: Do Smit

Click for large image

WB_249-1713_.jpg

Dirk de Bray, 1713 (oorspronkelijk 1662)

Houtgravure van Dirk de Bray (1651 - 1678) bij de maand december in de Comptoir Almanach uit 1713

Almanakken worden meestal goedkoop uitgevoerd op goedkoop papier. Ook het houtblok waarmee deze prent is afgedrukt lijkt zijn beste tijd te hebben gehad. Hoewel... deze zelfde prent door de erven is hergebruikt in de almanak van 1753. Het Rijksmuseum bezit een zeer duidelijke afdruk uit 1662 (zie het album Prenten van het tijdvak 1450 - 1700)

In almanakken uit deze periode wordt praktische informatie gegeven over allerdaagse zaken, zoals vermeld op het titelblad:

Comptoir
Almanach (in het rood)
Op 't Jaer onses Heeren
Jesu Christi, M.D.C.C.XIII. (in het rood)

Voorsien met alle de Jaer, Paerden, Beesten, en Leer-marckten,
Als mede de Vacantien, het varen der Treck-schuyten en Beurt-schepen,
het Reysen der Posten en Boodens, &c.
Nevens de Maens Op en Ondergangh, (in het rood)
Door Jan Albertsz. van Dam.
Met Privilegie voor vijfthien Jaren. (in het rood)

[houtsnede]

t' Amsterdam, By de Wed: C. Stichter, Boeck-verkoopster in de Kalver-straet
in den Ouden Bergh Calvarien

Bron: Germ Gjaltema, John van Geffen, Dirk Spijker
Met dank aan het Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum 'Tresoar' te Leeuwarden

Click for large image

RP-T-1907-63_.jpg

Jacob Cats, 1770

Kolfspelers bij een herberg aan een water, getekend door Jacob Cats (1741 - 1799). De mannen spelen kolf op de kolfbaan naast de herberg.

Tekening op papier: pen in grijs, penseel in bruin. 112 x 166 mm

Rijksmuseum (RP-T-1907-63). Legaat van mevrouw H. Gluysteen-van Ommeren, Amsterdam, verworven in 1907.

Bron: Do Smit

Click for large image

Hyver_b.jpg

Jacques Chereau

Ongedateerde kopergravure van Jacques Chereau (Blois 1688/94 - 1776 Parijs).

Vue de Santvliet, village en Hollande (naar Aert van der Neer, Zandvliet; zie het album Schilderijen in het tijdvak 1450 - 1700). Zandvliet ligt net over de grans in Belgie ten noorden van Antwerpen.

Onder de afbeelding:
À Paris chez J. Chereau, rue St. Jacques audesous de la Fontaine St. Severinanx & Colunues.

Mauritshuis, Den ?Haag (HolG 494, B 85). 42 x 30 cm

Literatuur
• Nagler III, p. 39
• Bénézit II, p. 473

Bron: NGA Early Golf

Click for large image

RP-P-1888-A-13396_.jpg

Lambertus Claessens, ca. 1792 - 1834

Binnenhuis met een kolf spelend meisje en haar moeder. In een kamer zit een vrouw die granen of peulvruchten verleest. Naast haar staat een meisje dat kolf speelt. Via een deur naar de binnenplaats is een oude vrouw met een melkkan te zien die naar het voorhuis loopt.

Ets en gravure op chine collé van Lambertus Antonius Claessens (1763 - 1843) naar een schilderij van Pieter de Hooch. 39 x 29,5 cm

Opschriften/merken: Verzamelaarsmerk (= Lugt 2228). Blindstempel: 45; ovaal stempel met getal 45 in handschrift (= nummering van de kunstenaar)

Rijksmuseum (objectnummer RP-P-1888-A-13396)

Verwerving: aankoop in juni 1888

Literatuur
•Niederländisches Künstler-Lexikon : auf Grund archivalischer Forschungen bearbeitet : mit mehr als 3000 Monogrammen, p. 285, cat.nr. 21

Click for large image

Brederode.jpg

Jacobus Andreas Cresent, 1814

Gezigt de Herberg genaamt en 't Huis te Brederode, de Kolfbaan en gedeelte Raadhuis tot Oudcarspel te Langendijk.
Geteekend den 7 Julij 1814. De schets No 12. Jacobus Andreas Cresent Fecit.

De kolfbaan bevindt zich vrijwel zeker in de aanbouw achter de uitspanning. Voor de herberg twee paarden aan de trog. Rechts een erepoort.

In het tijdvak 1885-heden zijn afbeeldingen van het 'Huis de Brederode' afbeeldingen opgenomen in de albums Affiches, publicaties, etc. en in Foto's.

Regionaal Archief Alkmaar (PR 1004180)

Bron: Dirk Spijker

Click for large image

WinterPastime.jpg

Nathaniel Currier, ca. 1850

Litho 'Winter Pastime' van Nathaniel Currier uit ca. 1850.

Tussen 1834 en 1907 produceerde de drukkerij 'Currier & Ives' ongeveer 1 miljoen litho's met meer dan 7.500 verschillende titels. De afbeeldingen geven een (sterk geromantiseerd) beeld van het leven in de Verenigde Staten gedurende de tweede helft van de 19e eeuw. Wereldwijd, maar vooral in de Verenigde Staten zijn de litho's zeer geliefd bij verzamelaars.

De hier afgebeelde litho laat colvers zien in negentiende eeuwse plattelandskledij. Onduidelijk is hoe Currier geïnspireerd is: werd er in de VS gecolfd of kwamen bij hem 17e eeuwse Nederlandse afbeeldingen voor de geest? Het centrale deel van de afbeelding is in 1977 gebruikt voor een postzegel van 13 dollarcent (zie het album Sier- en gebruiksvoorwerpen in het tijdvak 1885-heden).

Bron: http://freepages.rootsweb.ancestry.com/~vstern/

Click for large image

RP-T-1918-359_.jpg

Abraham Delfos

IJsvermaak, door Abraham Delfos (Leiden 8 maart 1731 - 13 juli 1820 Leiden) naar een schilderij van Jan van Goyen

Tekening, aquarel met zwart krijt, penseel in kleuren in waterverf op papier. 335 x 434 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-T-1918-359) (Schenking van de heer C.P.D. Pape, 1918)

Click for large image

RP-T-FM-240_.jpg

Jan Ekels de Jonge, 1769 - 1793

Staand mannelijk naakt met kolfstok Nr. 67 door Jan Ekels de Jonge (vermeld op object; 1759 - 1793).

Zwart en wit krijt op lichtbruin papier. 508 x 358 mm

Rijksmuseum (RP-T-FM-240), in bruikleen van de gemeente Amsterdam. Verwerving 1889.

Bron: Do Smit

Click for large image

AN00379851_001_l.jpg

Karel la Fargue

Drawn by Karel la Fargue (1738 - 1793) in manner/style of Aert van der Neer (1604 - 1677)

Landscape with skaters on a frozen canal; numerous figures on the ice, some playing 'Colf', two horse-drawn sleds and a windmill beyond, to right a row of houses and trees

Inscription Content: Inscribed with false monogram: "AVDN"

Black chalk, with grey and yellow-brown wash. 157 x 216 mm

British Museum (AN379851001)

Literature
 C. Dumas and M.C. Plomp, 'Karel la Fargue (1738-1793) as a forger of seventeenth-century Dutch drawings', Oud Holland, vol.112, 1998, p.50, no.100, repr.
 W. Schulz, Aert van der Neer, Doornspijk, 2002, p.490.

Click for large image

RP-P-1896-A-19329_.jpg

Paulus Constantijn la Fargue, 1763

IJspret op de Maas ter hoogte van Rotterdam
Oostelijk gezicht der stad Rotterdam en der Maaze met het ijsvermaak op deze rivier / Vue orientale de la ville de Rotterdam & de la Meuse avec le divertissement sur la glace de cette riviere (titel op object)

Gezicht op het oosten van Rotterdam met de bevroren Maas. Op de Maas is een grote menigte te zien. Er wordt geschaatst, gesleed, gegeten en gedronken. Er is een colfspeler afgebeeld recht boven de slede en achter het voorste paard op de voorgrond links van het midden. Ook vinden er goederentransporten plaats over het ijs. Links rijdt een koets. Onder de voostelling het wapen van erfstadhouder Willem V. Links en rechts de titel van de prent en de opdracht in het Nederlands en Frans.

Gravure op papier. Plaatrand 420 x 640 mm

Prentmaker, naar eigen ontwerp: Paulus Constantijn la Fargue (vermeld op object; Leiden ca. 1733 - 1782 Leiden)
Uitgever te 's-Gravenhage: Pieter Gerard van Balen (vermeld op object)
Opgedragen aan: Willem V, prins van Oranje Nassau (vermeld op object)

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1896-A-19329), verworven in oktober 1896

Literatuur
• De Nederlandsche geschiedenis in platen: beredeneerde beschrijving van Nederlandsche historieplaten, zinneprenten en historische kaarten, Dl. 2, p. 201, cat.nr. 4135

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel, Do Smit

Click for large image

HERBERGb.jpg

Simon Fokke, 1761

Op deze tekening van Simon Fokke uit 1761 is door een raam van herberg 'De Zon' aan de Nieuwendijk de kolfbaan te zien. De figuratie is nagenoeg gelijk aan de tekening van Greenwood die omstreeks dezelfde tijd kan worden gedateerd.

Bron: Mark Aberkrom.

Click for large image

010055000117.jpg

John Indigo Greenwood, ca. 1761

De kolfbaan achter de herberg 'De Zon' aan de Nieuwendijk te Amsterdam, gezien vanuit de herberg naar het Blaeu Erf, omstreeks 1761 getekend door John Indigo Greenwood (1727-1792). De druk bezochte kolfbaan was ook via een poortje achter in de steeg van het Blaeu Erf te bereiken.

Op de baan twee kolvende mannen, rechts op de achtergrond een minnekozend paar. Er is wel verondersteld dat de vrouw van het paar, rechts op de tekening, de beroemde Zonsireen zou voorstellen, die in 1765 door onder anderen Reinier Vinkels werd getekend.

In Amsterdam waren in 1769 182 kolfbanen, die bijna altijd bij een herberg lagen.

Zwart krijt, penseel in grijs; kader zwart krijt. 203 x 273 mm.
Opschriften: verso linksonder 'J.G: gesigt van agteren over de kolfbaen/in de Herberg de Son op de Nieuwendijk'; rechtsonder '140'; '84'.
Watermerk: Vrijheyt/Pro Patria.
Verblijfplaats onbekend.

Bron: Mark Aberkrom

Literatuur
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 173. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

RP-P-1882-A-4961_.jpg

Anthonij van der Haer

English, Nederlands

English
A winter scene; landscape with a frozen canal near a village on which figures are skating, playing colf and sleighing, a bridge in the background, by Anthony van der Haer (Amsterdam 1730 - Rotterdam 1785) after Adriaen van de Velde (Amsterdam 1636 - Amsterdam 1672)

Etching on paper. 242 x 323 mm. Lettered with production details in lower margin: "Ad.n vande Velden Pinx.t" and "Anth, van Der Haer fec.t"

British Museum, Cannan Collection (1931,1114.486), in 1931 purchased from F Laura Cannan

Source: Do Smit

Nederlands
Schaaters en kolvers bij een dorp, door Anthonij van der Haer (vermeld op object; 1730 - 1785) naar een schilderij van Adriaen van de Velde.

Proefdruk, ets op papier. Plaatrand 240 x 320 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1882-A-4961). Verworven in 1882

Literatuur
• Niederländisches Künstler-Lexikon : auf Grund archivalischer Forschungen bearbeitet : mit mehr als 3000 Monogrammen, p. 631, cat.nr. 3

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-OB-55.603_.jpg

Anthonij van der Haer

English, Nederlands

English
A winter scene; landscape with a frozen canal near a village on which figures are skating, playing colf and sleighing, a bridge in the background, by Anthony van der Haer (Amsterdam 1730 - Rotterdam 1785) after Adriaen van de Velde (Amsterdam 1636 - Amsterdam 1672)

Etching on paper. 242 x 323 mm. Lettered with production details in lower margin: "Ad.n vande Velden Pinx.t" and "Anth, van Der Haer fec.t"

British Museum, Cannan Collection (1931,1114.486), in 1931 purchased from F Laura Cannan

Source: Do Smit

Nederlands
Schaatsers en een colver op een bevroren rivier bij een boerderij, door Anthonij van der Haer (vermeld op object; ? - 1783) naar een ontwerp van Jan van Goyen

Ets op papier. Plaatrand 66 x 97 mm

Rijksmuseum (RP-P-OB-55.603), verworven in 1816

Bron: Do Smit

Click for large image

Hanfstaengl_.jpg

Hanfstaengl, 1840

IJsgezicht van Hanfstaengl uit 1840 naar een schilderij van Van der Velde in de Gemälde Galerie te Dresden (zie tijdvak 1450-1700).

Let op de colfstok van hout die uit één stuk gemaakt lijkt.

Lithografie. 18,5 x 21 cm

Bron: Robin Bargmann

Click for large image

X1171-W-3.14_.jpg

Johannes van Hiltrop, 1782

De herberg Jaffa aan de Vleutenseweg door Johannes van Hiltrop (1764-18??) uit 1782.

In 1651 is voor het eerst sprake van ‘het herberchje genaemt Jaffa’. Toen Jaffa in 1796 werd verkocht, bleek dat de herberg ook een overdekte kolfbaan, een theekoepel en een wandeltuin bezat.

Wat opvalt op deze pentekening is dat op het voorterrein van Jaffa een nieuwe herberg is gebouwd. Die functie hield het gebouw tot circa 1800, toen het tot een particulier herenhuis werd verbouwd door de familie Van Rossum. Dit huis is waarschijnlijk in of kort na 1844 weer afgebroken, waarbij de bestaande, dwars hierop staande boerderij een nieuwe voorbouw kreeg. In 1934 is het huis door de gemeente gekocht en afgebroken. Op het terrein van Jaffa zijn toen het Majellapark en de gelijknamige woonwijk aangelegd. Aan de andere kant van de Vleutensewetering werd de machinefabriek Jaffa gebouwd.

Pen en penseel in grijs.154 x 275 mm
Recto m.o.: 'Gezicht bij de herberg genaamt Jaffa bij Utrecht'.
Verso r.o.: 'J. van Hiltrop ad Objectam del./1782'.

Het Utrechts Archief, Collectie Beeldmateriaal, nr. 38218

Click for large image

RP-P-1884-A-8163_.jpg

Johannes Janson, 1783

Winterlandschap met koeien, schaatsers en een colver. De maand december uit de serie De gecouleurde Teekeningen van de 12 Maanden in 1783 vervaardigd door de prentmaker Johannes Janson (1756 - 1817) te Leiden naar een eigen ontwerp.

Winterlandschap met herder met drie koeien op een pad, op de rug gezien. Een huifkar komt hen tegemoet. Links schaatsers en een colver op een bevroren rivier. Vóór de lucht. Dertiende prent uit een serie van dertien met maanden.

Ets, proefdruk op papier. Plaatrand 143 x 170 mm

Rijksmuseum (RP-P-1884-A-8163), verworven in 1884

Literatuur
• Het eigen geëtste werk van Johannes Janson de Vader, p. 210, cat.nr. 38m
• Le peintre-graveur hollandais et belge du 19me siècle, p. 516, cat.nr. 38

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-OB-47.736_.jpg

Johann Wilhelm Kaiser I, 1823 - 1900

De linnenkast, 9/25 uit de serie Hollandse meesters. Ongedateerde ets van Johann Wilhelm Kaiser (1813 - 1900) naar een schilderij van Pieter de Hooge.

Interieur met twee vrouwen voor een geopende linnenkast. In de deuropening speelt een kind met een kolfstok en een balletje. De prent maakt deel uit van een serie van 25 prenten naar Hollandse meesters. Boven de afbeelding: PL IX.

Ets op papier (chine collé).

Rijksmuseum (RP-P-OB-47.736)

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-1882-A-5210_.jpg

Simon Andreas Krausz, 1770 - 1825

Sinterklaasavond, tussen 1770 eb 1825 vervaardigd door Simon Andreas Krausz (1760 - 1825)

Voor Sint Nicolaas - getooid met een muts en een mand met spullen aan de arm - heeft zich een groep kinderen verzameld. Achter de kinderen staan een man en een vrouw met een baby. Sint Nicolaas spreekt tot de kinderen terwijl hij wordt bijgelicht door een walmende kaars. Rechtsonder zien we een mand met daarin een houten colfstok en een croquetstok (...?). Van de houten colfstok is ook een voorbeeld te zien in het album Spelmateriaal uit het tijdvak 1450 - 1700.

Ets op papier. Plaatrand 224 x 201 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1882-A-5210), verworven in 1882

Literatuur
• Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart, deel 21, p. 456

Click for large image

RP-P-1909-1323_.jpg

Adolf van der Laan, eerste helft 18de eeuw

Amsteldam aan de Land zijde van den Buyten Amstel aan te zien, in de eerste helft van de achttiende eeuw vervaardigd door Adolf van der Laan (prentmaker; 1684 - na 1755), naar een tekening van hemzelf, en uitgegeven door Andries de Leth (1663 - 1731).
De kolfbaan bevindt zich in de linker onderhoek.

Ets op papier. Afmetingen onbekend.

Rijksmuseum (RP-P-1909-1323). Verworven in 1909.

Bron: Do Smit

Click for large image

202012_22_web.jpg

Carl van Loo

Hollands wintervermaak met diverse vormen van ijsvermaak, zoals kolven, sleetje rijden en schaatsen. Links achter twee koek-en-zopie-tenten, in de verte een molen en duinen. Voorstelling omgeven door brede lijst met rococo-ornamenten.

Door Charles André (Carl) van Loo (Nice 1705 - Parijs 1765) naar een schilderij van Adriaen van de Velde, 1668

Teksten
Boven - Engraved for Millar's New Complete & Universal System of Geography
Onder - Natives of Holland, / with their Diversions during the Winter Season

Signatuur
linksonder - Vanloo pinx.t
rechtsonder - Roberts sculp.t

Auteur en uitgever
Charles André (Carle) Vanloo (1705-1765 en Henry Roberts (ca. 1710-ca. 1789)

Afmetingen
Blad - 36 x ca. 23,5 cm
Plaat - 28,5 x 17,1 cm
Voorstelling zonder kader - 18,1 x 11,6 cm

Bron: Inter-Antiquariaat Mefferdt & De Jonge

Click for large image

Flora_002.jpg

P. van Looy, 1880

De nieuwe kolfbaan in het Congres van Flora, te Haarlem.
Handgekleurde hourgravure van P. van Looy uit Haarlem.

17,8 x 12,4 cm.

Particulier bezit.

Bron: Annette Klinkert

Literatuur
• Colf Kolf Golf, Early Golf - Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 51. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 177. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

Scan-110101-0001.jpg

Jan Luyken, 1712

Afbeelding 'De Kolf' uit het boek Des Menschen begin, midden, en einde uit 1712 van Jan Luyken (1649-1712)

Colfspelers in de winter met de bal op een tuitje (vgl. 'tee' bij het golfen). Hieruit en uit de houding van de speler valt op te maken dat het doel zich op ruime afstand bevindt. Deze afbeelding werd nogal eens gebruikt als voorbeeld o.a. voor tegels. De afbeelding behoort bij een gedichtje met gelijke titel:

De Kolf.

Treft gy het stuk des levens wel,
Zo wind gy 't allergrootste Spel.
Zo werd de Kloot, (na 't Kinds behaagen,)
Van hier na 't oogmerk toe geslaagen:
Maar wysheid kolft zyn eigen Hert;
Op dat het uit gerustigheden,
Van 't Aardse wel-zyn, hier beneden,
Na 't Hemels Doel gedreeven werd.

Het boekje is uitgegeven door de wed. P. Arentz en K. vander Sys, Boekverkoopers in de Beurs-straat, in de drie Raapen, 1712.

Houtsnede op papier. 9,5 x 7,9 cm

• Atlas van Stolk, Rotterdam (7422)
• Stichting NGA Early Golf (niet ingekleurd)
• Maar ook: Japan Golf Museum, Tokyo (zie Correspondentie van/met Steven J.H. van Hengel onder de naam Mowa Settsu)

Literatuur
• Colf Kolf Golf, Early Golf-Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 5. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016.
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, schutblad voor. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Kolven, het plaisir om sig in dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, pages 14/15. SPOU, Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• S.J.H. van Hengel, Vroeg Golf en zijn Ontwikkeling, 1972, p. 15
• S.J.H. van Hengel, Early Golf, 1974, p. 27
• Catalogus Colf-Kolf-Golf, 1982, p. 82
• S.J.H. van Hengel, Early Golf, 1982, 1985 en 1990, p. 47

Click for large image

RP-P-1911-3094_.jpg

Jacob Ernst Marcus, 1807

Nadenkende man te midden van de Dood en Vader Tijd en wereldlijke bezigheden, waaronder drie kolfspelers, in 1807 vervaardigd door Jacob Ernst Marcus (1774 - 1826) naar een tekening van Jocob Smies (1746 - 1833).

Prent mogelijk gebruikt in: A. Fokke (Simonsz), Jacob Smies, Jacob Ernst Marcus. De oude en jonge Janus, of gedachten op den ouden- en nieuwenjaarsdag. Amsterdam : H. Gartman, 1807.

Ets op papier. Plaatrand 144 x 210 mm.

Bron: Do Smit

Rijksmuseum (RP-P-1911-3094). Schening uit 1911 van de heer M. Onnes van Nijenrode.

Click for large image

RP-P-OB-22.765_.jpg

Johannes de Mare, 1829

Sint Nicolaasfeest. Prent van Johannes de Mare (1806 - 1889) naar het gelijknamige schilderij door Jan Havicksz. Steen.

Interieur waarin een familie het Sint Nicolaasfeest viert. In het midden een meisje met in haar armen een Johannes de Doper-pop en een emmer met snoep. Links een huilende jongen die een roe in zijn schoen heeft gekregen. Naast de moeder met uitgestoken armen staat een lachende jongen met een kolfstok. Op de vloer staat een mand met koeken en broodjes, bij de schoorsteen zingen enkele jongeren een sinterklaaslied. Op de achtergrond een oudere man en vrouw.

Staalgravure op papier (chine collé). Plaatrand: 429 x 318 mm

Rijksmuseum (RP-P-OB-22.765)

Literatuur
• Niederländisches Künstler-Lexikon : auf Grund archivalischer Forschungen bearbeitet : mit mehr als 3000 Monogrammen, p. 100, cat.nr. 2

Bron: Do Smit

Click for large image

202012_12_web.jpg

Pierre-Jean Mariette, eind 17e of begin 18e eeuw

Janvier, vervaardigd eind 17e - begin 18e eeuw door Pierre-Jean Mariette (1660 - 1742). Nadien met de hand ingekleurd.

Dat ook buitenlanders ijsgezichten maakten toont deze Franse prent met daarin de vaste elementen naar Nederlands voorbeeld: schaatsers, sledes, kinderen met kolfstok (een geliefd cadeau met Sinterklaas) op spiegelend ijs. Men heeft plezier en moet lachen om een dienster die haar melkkan heeft laten vallen.

Pierre-Jean Mariette stamt uit een bekend Parijs geslacht van graveurs, boekverkopers en prent- en tekeningenhandelaren. Toen een jaar na de dood van zijn zoon in 1775 besloten werd de collectie te verkopen bevonden zich daarin niet minder dan 20.000 tekeningen.

Kopergravure. 19 x 26,2 cm

Bron: Inter-Antiquariaat Mefferdt & De Jonge

Click for large image

RP-P-1953-665_.jpg

Hendrik Leffert Meyling, 1777 - 1801

De Winter (titel op object). Ongedateerde ets door Hendrik Leffert Meyling (vermeld op object; 1767 - 1801) naar een tekening van Arian Doussyan (vermeld op object) en uitgegeven door Cornelis Focking (vermeld op object). Datering 1777 - 1801.

Verluchte letters vormen de titel 'De Winter' binnen een ornamentele lijst. De onderzijde van de lijst is versierd met kale takken. In de ronde omlijstingen, die in de rechter- en linkerbovenhoek van de lijst hangen, winterlandschappen. Links schaatsers, wandelaars met de handen in een mof en kolfspelende mensen op het ijs van het IJ. Rechts schaatsers op de Buiten Amstel bij Amsterdam.

Ets op papier; proefdruk. 283 x 393 mm

Rijksmuseum (RP-P-1953-665). Schenking uit 1953 van de erven van P.G. van Tienhoven

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-P-1907-4752_.jpg

Frans Molenaar, 1831 - 1886

Sint Nicolaasfeest. Ongedateerde ets door Frans Molenaar (vermeld op object; 1821 - 1886) naar een schilderij van Jjan Hvicksz. Steen (vermeld op object).

Interieur waarin een 17de-eeuwse familie het Sint Nicolaasfeest viert. In het midden een meisje met een Johannes de Doper-pop en een emmer met snoep. Links een huilende jongen die een roe in zijn schoen heeft gekregen. Naast de moeder staat een jongen met een kolfstok. Op de vloer een mand met koeken en broodjes; bij de schoorsteen zingende jongeren. Op de achtergrond een oudere man en vrouw.

Ets op papier. Plaatrand 216 x 186 mm

Rijksmuseuim (RP-P-1907-4752). Verworven in 1907

Bron: Do Smit

Click for large image

Den-Haag-Mondhard_.jpg

Louis-Joseph Mondhard, 1760

Vue de la Ville de la Haye en Hollande, 1760.

Louis-Joseph Mondhard (ook wel Mondhare) was graveur van Normandische afkomst die zich ongeveer in 1759 in als prenthandelaar en uitgever in de rue St.-Jacques te Parijs vestigde. Hij dreef zijn handel vanuit Hotel Saumur, een herberg waar ambulante prenthandelaren veel overnachtten. In 1768 nam de politie bij hem verboden prenten in beslag. Later werkte hij vanuit een gehuurde winkel met woonhuis in dezelfde straat, tot hij in 1780 zijn handel verplaatste naar de rue Saint-Jean-de-Beauvais. Zijn prenten, vooral populair drukwerk zoals optica- en heiligenprenten, dragen dan dit adres. Bekend is zijn serie modeprenten La parure des dames ou Première Collection des plus Belles Coiffures inventées depuis 1766. Mondhards dochter Marie-Jeanne-Barbe trouwde met de prenthandelaar Jean-Baptiste Jean die Mondhard als partner in zijn bedrijf opneemt. Vermoedelijk overleed Mondhard in 1792 waarna zijn schoonzoon het bedrijf nog ongeveer 20 jaar voortzette.

La folie des hommes… is een fraai ingekleurde gravure met zestien taferelen op vier rijen en ingegraveerde teksten met als adres à Paris chez Mondhard rue St Jacques a l’Hôtel de Saumur. De taferelen zijn gecopieerd naar ouder voorbeeld, mogelijk de prent van Chiquet. De ingegraveerde teksten zijn daaraan vrijwel identiek.

Opticaprent, handgekleurd. 25 x 40 cm

Bron: Robert-Jan de Jonge van Inter-antiquariaat Mefferdt & De Jonge (www.inter-antiquariaat.nl)

Click for large image

AN00314222_001_l.jpg

Jean Moyreau, 1739

English

Print made in 1739 by Jean Moyreau (1691 - 1762) after Philips Wouwerman (1619 - 1668).

Winter scene with, on the right, men felling trees and cutting wood, while people and children are skating and playing ice colf on the frozen lake nearby.

Insciption Content: Numbered on plate; lettered with names of producers, publication address 'AParis chez Moyreau (...) Rue Gallande, vis-à-vis Saint Blaise', date, title and inscription in French giving the provenance of the original painting.

356 x 473 mm. Plate 36 from 'Oeuvres de Philippe Wouwermens Hollandois'

British Museum (AN314222001)

Source: Saar Nijs

Click for large image

RP-P-1907-1998_.jpg

Robbert Muys

IJsvermaak bij een stad, door Robbert Muys (Rotterdam 1742 - 1825 Rotterdam; vermeld op object) naar een schilderij van Egbert Lievensz. van der Poel (Delft 1621 - 1664 Delft; vermeld op object). Zie het album Schilderijen in het tijdvak 1450 - 1700.

Op het ijs vermaken volwassenen en kinderen zich met sleetje rijden, kolven en schaatsen. Links een hut met een groep mensen ervoor, rechts een molen. Aan de horizon een stad met een grote kerk.

Ets op papier. Plaatrand 226 x 278 mm

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-1907-1998), verworven op 4 februari 1907

Bron: Stichting NGA Early Golf, beeldcollectie van Steven J.H. van Hengel, Do Smit

Click for large image

kolfbalmaker_.jpg

P.N. Muyt, 1792

Gravure van een kolfballenmaker uit 1792.

Afbeelding uit de Verzameling van nederlandsche tafereelen van kunsten, ambachten en bedrijven, voor kinderen. Met dezelver afbeeldingen, welke voorzien zijn van de noodige beschrijvingen van elke Kunst, elk Ambacht of bedrijf, en waarbij tevens toepasselijke versjes gevoegd zijn. (Eene wedergade van de Merkwaardigheden uit de Vaderlandsche Geschiedenis van P.N. Muyt.) in vier stukjes, met w08 fraaije plaatjes. Te Zalt-Bommel, bij Johannes Noman, 1830

De houtgravures zijn alle in-12o., door H. Numan of J. Oortman. Sommige zijn zeer goed. Onder ieder plaatje twaalf versregels; er tegenover, aan de keerzijde van 't volgend plaatje, een meestal juiste, zij 't dan ook korte beschrijving van het afgebeelde vak. Het werkje verscheen in vier stukjes, elk met afzonderlijken titel, onder bovenvermelden algemeenen. De beide eerste stukjes zagen in 1828 het licht, de beide laatste in 1829.

Historisch Museum, Rotterdam; collectie Atlas van Stolk

Bron: Sporthistorische collectie van Stichting Early Golf.

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 122. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• I.H. van Eeghen, Kolven- en kolfballenmakers (beschikbaar onder Publicaties)

Click for large image

kolfmaker.jpg

P.N. Muyt, 1793

Gravure van een kolfmaker uit 1793, afkomstig uit het boek 'Nederlandsche Tafereelen van Kunsten, Ambachten en Bedrijven voor Kinderen' (Eerste Tafereel, p.8 en p. 9).

De tekst luidt:
(8)
EERSTE TAFEREEL

'k Maak kolfjes naar een ieders hand;
En zal mijn kunstwerk niet vergeten,
Zoo lang men in ons vaderland,
Met tijd en geld geen raad zal weten.

Ik lever af aan menig' baan,
Waarop de beste kolvers zweven,
Die, door den bal soms mis te slaan,
Hun' beurs een' slag, die raak is, geven.

Speel dus niet roek'loos, jonge kwant!
Want menig een in onze dagen,
Heeft, zelfs met een' bedreven hand,
Zijn heel vermogen weggeslagen.

• Historisch Museum, Rotterdam; collectie Atlas van Stolk
• https://books.google.nl/ (uitgave 1830)

Bron: Robin Bargmann

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 123 en schutblad achter. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• I.H. van Eeghen, Kolven- en kolfballenmakers (beschikbaar onder Publicaties)
• Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 80. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

PC120021.jpg

R.O. Nauta, 1783

Album amicorum uit 1783 van Aen (Arend) en Haye Mulder, kasteleins van het studenten-koffiehuis annex kolfbaan de Boniastins te Franeker.

Het album bevat 169 pagina's inschrijvingen, bijna alle van studenten.
Hier is tentoongesteld: het titelblad, geschilderd door de rechtenstudent R.O. Nauta, met de attributen van het kolf- en het biljartspel. Randschrift:
De weereld is een speeltoneel,
elk speelt zijn rol, en krijgt zijn deel
R.O.N. anno 1783.

Op 10 van de 169 pagina's wordt in de handschriften gerefereerd aan het kolfspel. Hieronder een voorbeeld:

Een kolfbal door de kolf gedreeven
Die ziet men heen en weder zweeven
Die hier mee dagelijks houdt zijn tuijel (= gewone gang, sleur)
Zal't geld niet schim'len in de buijl (= buidel, portemonnee)

J.v.d.Veen

Franeker
d. 4. Jan. 1785

Symb.
regt door zee

Dit schreef ter gedachtenis J.G. Manger (ms. Menger?)
aan zijnen vriend A. Mulder
bewoner van het Grand Caffé Royal

Literatuur: Een kolfje naar zijn hand. In: De Tweebakstrommel, 13e jaargang, no. 10, december 1982, blz. 47-51.

Bron: Germ Gjaltema, Dirk Spijker

Literatuur
 Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 103. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4

Click for large image

p1770_20090603_066.jpg

Cornelis van Noorde, 1761

De Pinkmolen (Pijntoren) en de Kruispoort te Haarlem van Cornelis van Noorde (1731-1795).

Potlood, penseel. 17,1 x 28,5 cm

Gem. Archief, Haarlem (2441K)

Bron: Stichting NGA Early Golf

Click for large image

p1759_20090603_060.jpg

Anton Overlaet, 1759

Tekening van Anton Overlaet (1720-1774) uit 1759.
Tekening wellicht naar Jan van de Velde (1593-1641).

Bron: Stichting Early Golf

Click for large image

RP-P-2009-2070_.jpg

Jean Charles Pardinel, 1841 - 1856

Patineurs Hollandais au 17e siècle uit ca. 1660 - ca. 1685 en/of 1841 - 1856. Kostuumprent vervaardigd door prentmaker Jean Charles Pardinel (vermeld op object), naar een tekening van Demoraine (vermeld op object) en een prent van Romeeyn de Hooghe. Uitgegeven door de Legau (vermeld op object)

Van links naar rechts: Colfspeler in sporttenue met schaatsen op het ijs (duidelijk geïnspireerd door Romeyn de Hooghe). De linkerhand in een mof en de rechterhand steunend op een colfstok. Schaatsende vrouw naar links, gekleed in een japon met wijde mouwen en rok. Accessoires: doek om het hoofd, half masker (tegen de kou), handen in een mof, schaatsen. Aan de waterkant wordt bij een vrouw de schaatsen ondergebonden door een man met hoed. Zij draagt een japon met puntig lijfje, wijde mouwen en rok. Accessoires: doek om het hoofd, half masker, linkerhand in een mof, schaatsen. De linker en rechter figuur zijn een kopie naar prenten van Romeyn de Hooghe uit de serie Figures à la mode. De prent maakt deel uit van het eerste deel van de uitgave Le Monde. Histoire de tous les peuples, Parijs, 1841-1856.

Staalgravure (drukprocédé) op papier. 151 x 230 mm.

Opschriften
• Titel, midden onder in de marge, gegraveerd.
• Opschrift, links midden onder in de marge, gegraveerd.
• Opschrift, rechts midden onder in de marge, gegraveerd.

Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-2009-2070). Aankoop uit het F.G. Waller-Fonds in 2009

Literatuur
• Bibliographie générale du costume et de la mode : description des suites, recueils, séries, revues et livres français et étrangers relatifs au costume civil, militiare et religieux, aux modes, aux coiffures et aux diverse accessoires de l'habillement, René Colas, p. 553, 554, cat.nr. 1451,1452
• M.A. Ghering-Van Ierlant, Het bijeenbrengen van een collectie kostuum- en modeprenten gedurende de jaren 1970-2009, Breda 2016.

Bron: Do Smit

Click for large image

p1750_anoniem.jpg

Jan Casper Philips, ca. 1750

Gravure van een kolfbaan uit ca. 1750, toegeschreven aan Jan Casper Philips (voor 1700 - 1775). Dit betreft afbeelding nummer 7 van een blad met twaalf Hollandse spelen.

Blad waarop twaalf uitgeknipte prentjes met bijbehorend nummer, titel en vierregelige versje zijn geplakt. Elke voorstelling toont een specifiek spel voor kinderen en volwassenen, ca. 1750. N. 1. Zingen met de star; N. 2. Blindemannetje; N. 3. Danszen; N. 4. Kastie; N. 5. Touwetje springen; N. 6. Schoppen [= schommelen]; N. 7. Kolven; N. 8. Raket baan [= soort badminton]; N. 9. Kegelspel; N. 10. Kaart spel; N. 11. 't Dambort; N. 12. Handje plak.

Ets op papier. Blad: 358 x 267 mm. Prent: 86 x 48 mm

De tekst luidt:
De Bal raakt aan het Stuk, dat 's weer
een streep gewonnen;
Maar drinkt eens tusschen bei, dan zult
gy 't harden konnen.

Rijksmuseum (RP-P-OB-84.122). Verworven in 1881

Bron: Stichting Early Golf

Literatuur
• Colf Kolf Golf, Early Golf-Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 47. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016.
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 103. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4

Click for large image

20081202_19_1.jpg

W.A. van Rees, 19e eeuw

Links op de afbeelding gebouw 'De Harmonie' te Batavia in Nederlands-Indië (thans Jakarta in Indonesië). Bij dit gebouw bevond zich een kolfbaan, maar deze is niet zichtbaar.

Het nieuwe Batavia begon ongeveer aan het einde van het Molenvliet, een lang kanaal dat vanuit de benedenstad kaarsrecht het land in liep. Op deze afbeelding staan aan het einde van het Molenvliet, twee gebouwen die in het negentiende eeuwse Batavia zeer bekend waren. Rechts de winkel van kleermaker P. Oger, die afkomstig was uit Parijs.
Het gebouw in de linkerhoek is de sociëteit 'De Harmonie', die in haar geheel is afgebeeld op de volgende prent. Leden van 'De Harmonie' konder er in boeken of tijdschriften kijken, biljarten, kaarten, maar ook kolven. Ook werden er feesten en bals gehouden, waaronder de jaarlijkse viering van de verjaardag van de koning. Er werd dan een luiterrijk feest georganiseerd in aanwezigheid van de gouveneur-generaal. Elke inwoner van enig aanzien was daarbij aanwezig.

Gekleurde litho, naar C.Th. Deeleman, in Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier, 1863-1865 door W.A. van Rees,

Reizend door Oost-Indië, prenten en verhalen uit de negentiende eeuw, samenmgesteld door Bex Brommer. Het Spectrum, 1979. ISBN 90 274 9627 7.

Bron: Cees van Woerden

Click for large image

File0017_.jpg

Naar Charles Rochussen, 1860

Kleurenlitho met de voorstelling 'Het kasteel Zuylen in de winter' naar een tekening van Charles Rochussen (1814 - 1894), uitgegeven te Amsterdam 1860, eerste serie door G.W. Tielkemeijer. De litho is afkomstig uit de ateliers van C.W. Mieling.
De afbeelding is ook gebruikt in het boek 'Merkwaardige Kasteelen in Nederland' van Jacob van Lennep (1802 - 1868)

Beeldformaat 11,4 x 16,8 cm; bladformaat 14,4 x 23,5 cm

Bron: Mark Aberkrom, Marc Lindhout

Click for large image

KNKB022.jpg

Aart Schouman, 1749

'Gezigt van de Colfbaan by het Groote Huys op Zuydwind'.
Ook particulieren bouwden in de 18e eeuw kolfbanen in hun eigen tuin, zoals hier te 's-Gravenzande.
Hoewel als colfbaan benoemd, betreft het hier duidelijk een baan voor het korte kolfspel en gaat het dus om een kolfbaan. Een spellingsverschil tussen colfbaan en kolfbaan werd destijds echter niet of nauwelijks gemaakt.

Getekend op 8 januari 1749 door Aart Schouman (1710-1792).

Tekening uit het album van jhr. van Tets van Goudriaan.

Particulier bezit.

Literatuur
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 187. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)

Click for large image

ADP_4838zw_.jpg

Herman Schouten, 1770-1780

Kolfbaan (rechtsonder) bij de herberg Zeeburgh met het huidige adres Zeeburgerdijk 633 te Amsterdam. De ets is tussen 1770 en 1780 vervaardigd door H.P. (Herman) Schouten (1747-1822), etser en tekenaar te Amsterdam. We kijken hier in westelijke richting.

De herberg dateert oorspronkelijk uit 1675. Bij de herberg legden schepen aan met vee uit Noord-Holland: vlees voor de hongerige stadsbewoners. Vissers brachten hier vis uit de Zuiderzee aan land.

Stadsarchief Amsterdam. 213x268mm (blad); 167x206mm (druk); 146x186mm (afbeelding). Afbeeldingsbestand 010097004858

Bron: Paul Broekema

Click for large image

overveen.jpg

Hermanus P. Schouten, ca. 1780

The ancient village of Overveen, part of Greater Haarlem, around 1780. In the background on the right 'De Kolfbaan Tavern', where the people could divert themselves both on Sundays and in the evenings. 'De Kolfbaan' was probably one of the first covered kolf courts in the region.

Hermanus Petrus Schouten (1747 - 1822), Raadhuis van Overveen, 1780

Hermanus Petrus Schouten (1747-1822) tekende rond 1780 deze prent links: met het klokhuis (midden) en de herberg "Van Ouds het Raadhuis" (links). De schilder stond op de Zijlweg. Rechts is de Korte Zijlweg en rechts de Bloemendaalseweg. Het huis links was het raadhuis van de ambacht Tetterode, Aelbrechtsberg (Bloemendaal) en Vogelenzang.

De bewoners gebruikten de naam Tetterode in de achttiende eeuw steeds minder. Het gemeentehuis van Bloemendaal dat al twee eeuwen het familiewapen van Van Tetrode voert, was in het gebouw links op het schilderij (nu Van ouds het Raadhuis) nog jarenlang gehuisvest.

Ingekleurde tekening

Nationaal Gevangenismuseum (303508256)

Bron: Geert & Sara Nijs, Het geheugen van Nederland

Literatuur
• Marcel Tettero, Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 175. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

Click for large image

RP-P-OB-76.763_.jpg

Johannes Christoffel Schultz, 1782

Zinneprent van Johannes Christoffel Schultz (1749-1812) op de Hollandse en Franse hulp aan Amerika tegen Engeland. Titelprent van het toneelstuk 'Het nieuwe Nederlandsche, Fransche, Amerikaansche en Engelsche Kolfspel', in drie bedrijven. Amsterdam, 1782.

Een kolfbaan met enkele Hollanders en een met veren getooide indiaan. Op de achtergrond de zee en een weglopende Engelsman.

Klik op de regel onder deze prent om de tekst van dit toneelstuk te downloaden (pdf 50Mb).

Ets op papier. 18,6 x 11,5 cm

Bron: Stadsarchief Amsterdam

Literatuur
• Colf Kolf Golf, Early Golf-Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 47. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016.
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 103. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4

Click for large image

Speelbal-buiten-speelveld.jpg

Jacob Smies, 1794

Graanhandelaar Johan Eijmer (1757 - 1830) bij de Korenbeurs, aquarel door Jacob Smies (1764 - 1833) uit 1794.

In de Franse tijd kwam het kolfspel in een negatief daglicht. Dit lijkt misschien een vrolijke kolfspeler, maar schijn bedriegt. Op de afbeelding is duidelijk te zien dat Johan beneveld is door de rode wijn, getuige zijn opgeblazen rode wangen, zijn lodderige blik en het glas in zijn linkerhand. Bovendien maakt dit personage door zijn buikje en zijn pijp niet de indruk over te lopen van ambitie. Het is dan ook een spotprent die afrekent met de 'onnuttige' lieden die als enige ambitie het kolfspel en de bijbehorende drankgelagen hebben. Kerk en werk, verbeeld door de kerk op de achtergrond en de korenschoven, waren aan dit soort lieden niet besteed. Getuige het bovenschrift 'HEIL ZY DE BRAVEN' rekende deze prent af met de stroming patriotten die meer oog hadden voor het glas en de kolfstok dan voor de actuele politieke kwesties die zij eigenlijk zouden moeten adresseren. Echte 'brave' vaderlanders waren matig en besteedden hun tijd nuttig, dat was de boodschap van deze prent.

Waterverf op papier. 120 x 120 mm

Rijksmuseum (RP-T-1900-A-4470), verworven op 27 oktober 1900

Afbeelding gebruikt op de titelpagina van de masterscriptie 'Speelbal buiten eigen speelveld' van Arnout Janmaat (UvA, februari 2010). De digitale versie van de masterscriptie is beschikbaar onder Publicaties.

Bron: Arnout Janmaat

Literatuur
• Speelbal buiten het eigen speelveld, beeld en werkelijkheid van het kolfspel in Amsterdam tussen 1760 en 1810. Masterscriptie van Arnout Janmaat voor de faculteit Nieuwe Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, februari 2010.
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 229. January 2004
• Niederländisches Künstler-Lexikon : auf Grund archivalischer Forschungen bearbeitet : mit mehr als 3000 Monogrammen, p. 100, cat.nr. 2

Click for large image

1792.jpg

A. Smit, 1792

Ets van een kolfbaan (te Amsterdam?) van A. Smit uit 1792. 8,4 x 5,6 cm.

Deze ets is afkomstig van het titelblad van het boekje 'Verhandeling over de Oorsprong van het Kolven, Onderwys in de Manier hoe het Spel gespeelt word, en Ordonnantie op het Kolven. De Nuttigheid van dit Spel boven anderen Speelen aangepreezen. Register der Spreekwoorden, in het Nederduitsch en Fransch. En eindelyk een Naamwyzer der Kolfbaanen binnen en buiten Amsterdam, als ook in verscheide andere Steden en Dorpen. Opgestelt tot vermaak der Liefhebbers.'

Tweede, verbeterde druk, uitgegeven door Jan Roos en Gerbrand Roos, boekverkopers te Amsterdam.

Archief Kolfclub 'Utrecht St. Eloyen Gasthuis'.
Maar ook: Japan Golf Museum, Tokyo (zie Correspondentie van/met Steven J.H. van Hengel onder de naam Mowa Settsu)

Click for large image

RP-P-1960-308_.jpg

Hendrik Spilman, 1742 - 1784

IJsgezicht met jager die een otter toont, door prentmaker Hendrik Spilman (vermeld op object; 1721 - 1784) naar een tekening van Hendrick Avercamp (vermeld op object; 1585 - 1634)

Prenttekening; ets, roulette en aquatint gedrukt in bruin op papier. Blad 215 x 343 mm

Rijjksmuseum, Amsterdam (RP-P-1960-308). Aangekocht in 1960 uit het F.G. Waller-Fonds

Bron: Do Smit

Click for large image

RP-T-1945-28-2_.jpg

Cornelis Springer, ca. 1846 - ca. 1882

Schetsboekblad met figuren in verschillende houdingen, getekend door Cornelis Springer (1817 - 1891) naar een schilderij van Hendrick Avercamp (vermeld op object).

Figuren in verschillende houdingen; onder andere een jager, een man die een schaats onderbindt, mannen op schaatsen met ijshockeysticks, een colver, een hond en paren. Blad 2 uit een schetsboek met 91 bladen.

Waterverf en potlood in grijs, geel en bruin op papier.

Rijksmuseum (RP-T-1945-28-2), verworven in 1945

Bron: Do Smit

Click for large image

Straub.jpg

Carl Straub, 1836

Hollands winterlandschap, lithografei vervaardigd door C. Straub (geboren in 1805) naar het schilderij van Isaac van Ostade (1621 - 1649), uitgegeven in 1836 door Franz Hanfstaengl. Later met de hand gekleurd.

Afbeelding uit de serie 'Vorzüglichsten Gemälde der Königlichen Galerie in Dresden'.

Steendruk, 33,5 x 39,4 cm

Bron: Inter-antiquariaat Mefferdt & De Jonge

Click for large image

RP-T-1921-218_.jpg

Hendrik Tavenier, 2e helft 18e eeuw

Kalkovens bij Hillegom met op de voorgrond kolfspelers door Hendrik Tavenier (1744-1807) uit Haarlem.

Tekening op papier met penseel en pen in grijs. 192 x 267 mm. Opschrift: d kalkovens. De tekening is gemaakt vanaf de 'Kalkbrug' over de Hillegommer Beek. Links is de steenloods met afdak te zien. In 1724 woonde de weduwe van Gerrit Cornelisz. Grama (zij was 'kalkbrandster') in het huis (geheel rechts) annex het aangebouwde turfhuis en de wagenschuur. In het midden zijn de twee kalkovens te zien waar aan het boveneinde de schelpen gemengd met turf werden ingebracht. Meer naar achteren stonden nog twee kleinere kalkovens. Achter het huis en de kalkovens liep parallel met de Beek nog de ‘’Kalksloot’’ met korte dwarssloten tussen de ovens, die eveneens uitkwam op de Leidse Vaart. Boven het dak van de loods ziet men nog net de top van de mast van een schip, dat turf aanbrengt en de kalk afvoert. Rechts achter het huis ligt ook een schuit. Een man sjouwt over een oplopende steiger een vracht turf van het schip naar de oven. De linker steiger diende voor de aanvoer van schelpen met paard-en-wagen. De zee was niet ver weg en zo zal de naam ‘’schulpepad’’ zijn ontstaan. Dat pad liep vrijwel rechtdoor van de Beeklaan naar het strand. De Zilker schelpenvissers brachten de schelpen met hun driewielige karren naar de ovens. De ‘’vissers’’ moesten zelf voor kar en paard zorgen en kregen 18 stuivers voor een volle kar. Misschien vervoerde vrachtrijder Antonius Schrama ook wel vracht van en naar de ovens. Tot circa 1885 zijn deze kalkovens in gebruik geweest.

Op de tekening is men rechts op de voorgrond bezig met het kolfspel. Het lijkt echter geen echte kolfbaan, de mannen waren een beetje aan het oefenen of het is een 'dichterlijke vrijheid’ van de tekenaar.

Rijksmuseum, Amsterdam (objectnummer RP-T-1921-218). Legaat uit 1921 van de heer J.G. de Groot Jamin, Amsterdam

Bron: Do Smit

Click for large image

Overveen6.jpg

Hendrik Tavenier, 1779

Herberg De Kolfbaan te Overveen (1779) door Hendrik Tavenier (1734 - 1807)

Bron: Pius Muskens

Click for large image

0011.jpg

Jan Hendrik Verheyen, ca. 1820

Gezicht op de kolfbaan te Maarssen met kolfspelende mannen en buiten de baan andere figuren, met links een waterpomp voor een oud huis waar een uithangbord met een olifant en een stok met een visnet uisteken en op de achtergrond het koor van een kerk.

Fantasievoorstelling die blijkens een later aangebracht opschrift Maarssen voorstelt.Op de achterzijde bevindt zich een gedeeltelijk geaquarelleerde potloodschets van een landschap met een brug op de voorgrond en onderdelen van een kerkgebouw.

Pen in bruinpenseel in kleur (waterverf)potlood door J.H. Verheijen

Het Utrechts Archief, catalogusnummer 206203

Literatuur
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 104. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Kolven, het plaisir om sig in dezelve te diverteren by C.A.M. (Cees) van Woerden, page 42. SPOU Utrecht, 2002. ISBN 90-5479-051-2
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 96. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 (choullaetclava@orange.fr)
• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 81. 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2 (choullaetclava@orange.fr)
• Colf Kolf Golf, Early Golf - Vroeg Golf door Do Smit en Michiel Eijkman, p. 57. ISBN 978-90-78920-27-4, 2016

Click for large image

9b261e86_.jpg

Andries Vermeulen

IJsgezicht met figuren naar H. Avercamp [?] door Andries Vermeulen (1763 - 1814)

Op een bevroren rivier zijn tal van mensen, die zich met uiteenlopende zaken bezighouden; sommigen lopen met hun bagage over het ijs, anderen vermaken zich met schaatsen of het colfspel. In de achtergrond twee schepen; rechts de oever; links in de verte een stadje.

Tekening op papier. Bladmaat 19,6 x 30,2 cm

Dordrechts Museum (DM/960/T210)

Bron: Do Smit