NGA Early Golf Webmuseum
Click for large image

Scan_091229_0001.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel'

Hier wordt een bal gespeeld door een beugel. Beugelen dus? Nee, want de speler staat haaks op de speelrichting, net als bij kolven. Kolven dan? Nee, want de speler speelt met een slaghout zoals gebruikelijk bij beugelen (= sleger).

Prentbriefkaart uit 2005 van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur te Utrecht (www.jaarvandefolklore.nl)

Click for large image

1913_RDS_Beugelbaan_Afferden.jpg

Beugelen, 'kolven door den beugel', 1913

Beugelbaan te Afferden (in het uiterste noorden van Zuid-Limburg). Afbeelding uit Revue der Sporten van 1 juli 1913.

Afferden is natuurlijk bekend van Pieter van Afferden die aldaar in kasteel Bleijenbeek woonde en daar zijn beroemde Tyrocinium schreef (zie tijdvak 1450-1700 in het album Documenten).

Bron: Arnout Janmaat

Click for large image

sports-et-jeux_criquet_p207.jpg

Criquet, publicatie ca. 1903

Le Criquet, gepucliceerd ca. 1903 in Sports et Jeux d'Adresse (p. 207) door Henry René d'Allemagne (Archiviste, Paléographe).
Klik op de regel onder de afbeelding voor de relevante pagina's uit de publicatie.

Bron: Do Smit

Literatuur
• Sports et Jeux d'Adresse par Henry René d'Allemagne (ca. 1903)

Click for large image

Scan_091222_0008.jpg

Croquet, ca. 1910-1915

Afbeelding 'Le Croquet' uit een voor kinderen bestemde plaat met nummeraanduiding 178 en met titel Les Jeux d'Yvonne. De plaat bevat naast deze afbeelding nog zeven andere afbeeldingen en is voor 1914 gepubliceerd bij Gordinne te Luik.

Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, afdeling Volkskunde, Brussel

Bron: Sport in de Belgische kunst, van de Romeinse tijd tot nu door Léon Lewillie en Francine Noël (uitgave van Gemeentekrediet van België).

Click for large image

Golf.jpg

Golf, 2006

Golf is een balspel waarbij een kleine, harde bal met een golfclub van de tee (afslagplaats) weggeslagen wordt in de richting van een met een vlag gemarkeerd punt (de hole). Het doel is om de bal in zo min mogelijk slagen in de hole te doen belanden.

Hoewel veel overeenkomsten zijn aan te wijzen tussen Colf en Golf, is onduidelijk waar de oorsprong van Golf moet worden gezocht (bij Colf, bij Choule of bij Malie).

Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/Golf_(sport)

Click for large image

Hickory_golf.jpg

Hickory

Hickory Golf wordt gespeeld volgens de spelregels van 'gewoon' golf, echter met historisch materiaal of met materiaal dat is nagemaakt van vroeger.

Hickory golf is vooral populair in de Verenigde Staten, Canada, Verenigd Koninkrijk en Zweden, maar sinds kort worden ook in Europees verband 'hickory tours' georganiseerd.

De foto is van Klas Ohlsson, genomen te Kungsmarken, Zweden, op 9 juni 2007.

Bron: http://en.wikipedia.org/wiki/Hickory_Golf

Click for large image

crosse.jpg

Jeu de crosse (choule), crosse

Crosse (= slagstok voor 'jeu de crosse') uit omgeving van Baudour (Henegouwen, België). 20e eeuw

Voor niet-ingewijden in 'jeu de crosse' is de verwerving van een crosse een moeizame geschiedenis.

Particulier bezit.

Bron + foto: Do Smit

Click for large image

choulettes.jpg

Jeu de crosse (choule), choulettes

Vier choulettes (= eivormige 'ballen' voor het spelen van 'jeu de crosse'). 20e eeuw.

Let op de verschillen tussen kolf, golf en jeu de crosse:
Kolf - elke speler heeft één slaghout (= kliek) en één bal
Golf - elke speler heeft verscheidene 'clubs' en één bal
Jeu de crosse - elke speler heeft één slaghout (= crosse) en verscheidene ballen (van verschillend formaat en zwaarte)

Linksboven - 7 x 5 cm - beschilderd hout (let op de cirkelvormige versieringen)
Rechtsboven - 5,5 x 4 cm - onbekend materiaal (kunststof?)
Linksonder - 4,5 x 3,5 cm - beschilderd hout
Rechtsonder - 4,5 x 3,2 cm - beschilderd hout
Alle vier de ballen hebben een bewerkt oppervlak (groeven, schubben) om de 'vlucht' van de bal precieser te laten verlopen.

Foto's - Annelies Smit

Particulier bezit

Bron: Do Smit

Click for large image

choulettes_.jpg

Jeu de crosse (choule), choulettes

Negen choulettes (= eivormige 'ballen' voor het spelen van 'jeu de crosse'). 20e eeuw.

Let op de verschillen tussen kolf, golf en jeu de crosse:
Kolf - elke speler heeft één slaghout (= kliek) en één bal
Golf - elke speler heeft verscheidene 'clubs' en één bal
Jeu de crosse - elke speler heeft één slaghout (= crosse) en verscheidene ballen (van verschillend formaat en zwaarte)

Linksboven - 40 x 45 mm - beschilderd hout
Middenboven - 41 x 48 mm - beschilderd nylon
Rechtsboven - 55 x 62 mm - beschilderd hout
Linksmidden - 57 x 59 mm - beschilderd hout
Middenmidden - 58 x 78 mm - beschilderd hout
Rechtsmidden - 62 x 67 mm - hout, gedeeltelijk beschilderd
Linksonder - 54 x 63 x 76 mm - hout, onbeschilderd
Middenonder - 74 x 86 mm - hout, onbeschilderd
Rechtsonder - 55 x 88 mm - hout, onbeschilderd

Alle ballen hebben een bewerkt oppervlak (groeven, schubben) om de 'vlucht' van de bal precieser te laten verlopen.

Ballen zijn afkomstig uit de collectie van de Stichting NGA Early Golf

Bron: Do Smit

Click for large image

146_002.jpg

Jeu de crosse (choule)

Gravure van Anto Carte (1886-1954) uit 1923.

Tekst: Cercle Montois de Bruxelles, dat wil zeggen 'kring van mensen in Brussel, afkomstig uit Mons', België. De afbeelding is dus gemaakt voor mensen uit Mons als herinnering aan het spel dat zij in Mons lang speelden.

Particulier bezit

Bron: 'Choule, The Non-Royal but most Ancient Game of Crosse' van Geert & Sara Nijs, 2008 (ancientgolf@wanadoo.fr).

Click for large image

156_003.jpg

Jeu de crosse (choule)

Litho 'Les Crosseurs' van Marius Carion (1898-1949), kunstenaar uit de Borinage (België).

Bron: 'Choule, The Non-Royal but most Ancient Game of Crosse' van Geert & Sara Nijs, 2008 (ancientgolf@wanadoo.fr)

Click for large image

Choulespelers.jpg

Jeu de crosse (choule)

Illustratie in 'Histoires de nos corons' door Achille Delattre, van Marius Carion (1898-1949). 1939 .

Bij choule (ook wel: chôle of jeu de crosse) bieden twee équipes van twee spelers het aantal slagen dat zij nodig denken te hebben om het doel -het planchette- te treffen. Wie het laagst biedt, mag afslaan en heten de chouleurs. Wanneer zij drie slagen hebben gedaan, mag de tegenpartij, de zogeheten déchouleurs, één slag terugmeppen. Gespeeld wordt met een eivormige bal, meestal van hout.
Van dit veldspel bestaan ook een straat- en een indoorvariant. Er zijn thans, hoofdzakelijk in Wallonië en Noord-Frankrijk, nog zo'n 900 spelers, die zijn georganiseerd in een 40-tal sociétés.

Geert & Sara Nijs, auteurs van het boek 'Choule, the Non-Royal but most Ancient Game of Crosse' stellen:
'Alhoewel wij geen specifiek onderzoek gedaan hebben naar dateringen, herinneren wij ons dat Steven van Hengel (Early Golf) stelt dat colf is voortgekomen uit het choule. De Graaf van Henegouwen kocht reeds 'choler'-ballen in 1332. Roger Vaultier meldt dat in 1319 spelers om de beurt de bal met een 'crosse' sloegen. Het museum in Felleries vermeldt de 10de eeuw als periode dat het 'crosse'-spel reeds gespeeld werd.
Het bijzondere aan choule (eigenlijk moeten we zeggen: jeu de crosse) is dat het spel gezien moet worden als de enig overgebleven transitie van het ruwe, ongeregelde hockey-achtige spel naar een meer beschaafde vorm, die uiteindelijk evolueerde tot het Hollandse colf en kolf en het huidige wereldwijde golf. Het choule of jeu de crosse is echter in al die honderden jaren niet of nauwelijks geëvolueerd. Wij denken dat er daarom met recht gezegd kan worden dat choule de bakermat is van het Vlaams/Nederlandse colf en het Schotse golf, zonder in discussie te gaan over directe of indirecte afstamming.'

Omslag van het boek 'Choule, the Non-Royal but most Ancient Game of Crosse' van Geert & Sara Nijs (2008).

Bron: Geert & Sara Nijs

Click for large image

IMG_4087.jpg

Jeu de crosse (choule), crosse

Speelstok voor Jeu de crosse, waarschijnlijk tweede helft 19e of begin 20e eeuw

Afkomstig uit de verzameling van de Stichting NGA Early Golf

Click for large image

IMG_4089.jpg

Jeu de crosse (choule), crosse

Speelstok voor Jeu de crosse, waarschijnlijk tweede helft 19e of begin 20e eeuw

Afkomstig uit de verzameling van de Stichting NGA Early Golf

Click for large image

KNKB048.jpg

Jeu de crosse (choule), crosses

Twee choules of crosses (ookwel jeu de crosse-stokken).

Evenals de maliekolf kunnen deze jeu de crosse-stokken op twee manieren worden gebruikt. De bijna verticale vlakke zijde dienen om de bal op effen terrein vooruit te slaan. De holle, lepelvormige zijde wordt gebruikt als de bal in een gat of tegen een helling aan ligt (trouble shooting). Ook kan de bal hiermee worden 'gelift'.
De ballen voor jeu de crosse zijn altijd ellipsvormig en heten choulettes.

Essenhouten stelen met ijzeren koppen.

Lengte 102 cm, gewicht 540 en 550 gram.

Particulier bezit.

Literatuur
Choule, The Non-Royal but most Ancient Game of Crosse door Geert & Sara Nijs (www.ancientgolf.dse.nl/)

Click for large image

sports-et-jeux_crosse_p196.jpg

Jeu de Crosse, volgens publicatie ca. 1903

Jeu de Crosse, zoals gepubliceerd in Sports et Jeux d'Adresse (p. 196) door Henry René d'Allemagne.
Klik op de regel onder de afbeelding voor het raadplegen van de relevante tekst uit deze publicatie.

Bron: Do Smit

Literatuur
• Sports et Jeux d'Adresse par Henry René d'Allemagne (ca. 1903)

Click for large image

sports-et-jeux_crosse_p199.jpg

Jeu de Crosse, volgens publicatie ca. 1903

Jeu de Crosse, zoals gepubliceerd in Sports et Jeux d'Adresse (p. 199) door Henry René d'Allemagne.
Klik op de regel onder de afbeelding voor het raadplegen van de relevante tekst uit deze publicatie.

Bron: Do Smit

Literatuur
• Sports et Jeux d'Adresse par Henry René d'Allemagne (ca. 1903)

Click for large image

Lutaud_Louis_._Marche_des_c.jpg

Jeu de Crosse, Marche des Crosseurs

English, Français

English
In 1901, the crosse society 'La Terreur' was founded in Ferrière-la-Grande, France. Louis Lutaud
composed the Marche des Crosseurs in 1908, which he published amongst others in his book
about the history of Ferrière-la-Grande, a village south-east of Maubeuge.
The mixture of a drinking song and a belligerent song is peculiar. It shows that societies like 'la
Terreur' were also fairly patriotic. The songwriter/poet Lutaud probably refers to the French-German
war in 1870-71, when the German army occupied a part of France, the Alsace-Lorraine region.

Notes: Geert & Sara Nijs

Français
En 1901, la société de crosse 'La Terreur' à Ferrière-la-Grande, France, fut fondée. En 1908, Louis Lutaud composa la Marche des Croisseurs qu il publia entre autres dans son livre sur l'histoire de Ferrière-la-Grande, un village au sud-est de Maubeuge.
Ce mélange de chansons bachiques et guerrières est exceptionel. Il montre que les sociétés, comme 'La Terreur', étaient aussi assez patriotiques. Problement, l'auteur/poète Lutaud se réfère à la guerre franco-allemande de 1870-71, quand l'armée allemande occupait une partie de la France, la région d'Alsace-Lorraine.

Notes: Geert & Sara Nijs

Click for large image

angers_jardin_du_mail.jpg

Malie (Angers)

In het centrum van Angers (Frankrijk) ligt Jardin du Mail en vanaf dit parkje loopt in zuidoostelijke richting de Avenue Jeanne d'Arc: de prachtige voormalige 17e eeuwse maliebaan die slechts gedurende 15 jaar in gebruik is geweest. Deze baan is 750 meter lang en heeft, evenals de maliebaan te Utrecht, twee rijen bomen aan weerszijden, 600 stuks in totaal. Ook hier is de oorspronkelijke baan veranderd in een prachtige wandelboulevard, geflankeerd door prachtige huizen.
Hier een herfstopname van de Avenue Jeanne d'Arc.

Bron: Google Earth | Panoramio (foto), Geert & Sara Nijs (informatie)

Click for large image

noellet_mail.jpg

Malie (Noëllet)

Vervallen maliebaan op het landgoed van Château du Bois Bernier te Noëllet in het Franse departement Maine-et-Loire. Oorspronkelijk was deze maliebaan 250 meter lang en was uitsluitend bedoeld voor privégebruik en gebruik door persoonlijke gasten. De baan wordt voor het eerst genoemd in 1635.

Ook in Nederland hebben we dergelijke privé banen gehad. Gedacht kan worden aan de maliebaan van de Oranjes te Breda. Palies Het Loo te Apeldoorn bezat vroeger een eigen beugelbaan.

Bron: Geert & Sara Nijs

Click for large image

Minigolf_Herdecke.jpg

Midgetgolf, minigolf

Midgetgolf of het in Vlaanderen gebruikelijkere minigolf is een sport (volgens sommigen een vakantiebezigheid) waarbij je over het algemeen een parcours van 18 holes met zo min mogelijk slagen moet afleggen.

Het is een variant op golf, met het verschil dat bij golf grote afstanden moeten worden overbrugd en met midgetgolf slechte enkele meters.

Midgetgolf wordt ook in competitieverband gespeeld. In de Verenigde Staten zelfs professioneel.

Regels
- Een golfspeler mag 14 golfclubs in zijn tas hebben en 1 bal, een midgetgolfspeler speelt met 1 club maar mag zoveel ballen meenemen als dat hij denkt nodig te hebben(er zijn ca. 9000 verschillende ballen). Deze ballen hebben verschillende eigenschappen qua spronghoogte gewicht en hardheid, en sommigen zijn zó moeilijk verkrijgbaar dat er soms veel voor wordt geboden. Een bal kost normaliter tussen de 10 en 15 euro.
- De materiaalkeuze voor een midgetgolfbal is vrij, alleen de doorsnee moet tussen de 3,7 en 4,3cm zijn. De bal, die bij 25 graden Celsius op beton valt vanaf 100cm hoogte, mag niet hoger opstuiten dan 85cm.
- Bij golf en midgetgolf wordt de bal in de hole geslagen met een zogenaamde putter. Bij midgetgolf mag deze voorzien zijn van een rubber laagje zodat het contact met de bal op een rustige manier gebeurt waardoor een geslagen bal beter kan worden bestuurd richting de hole.

Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/Midgetgolf

Click for large image

Andersmbs.jpg

Verantwoording

Aan de webtentoonstelling 'Colf & Kolf, van 1200 tot heden' zijn twee albums toegevoegd die dienen om het colf- en kolfspel te plaatsen in een context van andere en min of meer vergelijkbare spelen. Deze albums zijn:
- Aan colf of kolf verwant...'
- Andere 'stok-met-bal-spelen'

Aan colf of kolf verwant...
Het betreft balspelen die tenminste voldoen aan de volgende criteria:
- Spelers spelen met een eigen bal en individueel om punten, en niet in teams. Er is (dus) geen 'strijd om de bal' (zoals bijvoorbeeld bij hockey).
- De slaghouding staat haaks op de loop van de bal (en niet in het verlengde, zoals bijvoorbeeld bij het moderne beugelen).
- De palen of stukken dienen als hulpmiddel om punten te vergaren en dienen niet als doel.
Op basis van deze criteria voldoen alleen Jeu de crosse (Choule, Chole), Golf (Hickory) en Malie (PalleMaille, Jeu de Mail) aan de criteria.

Andere stok-met-bal-spelen':
Voor alle andere in de tentoonstelling opgenomen spelen geldt als criterium:
- Het betreft géén 'Aan colf of kolf verwant...'-spel
- De bal wordt over de grond of vloer voortbewogen (dus geen tennis, badminton, kaatsen of biljart).
- Het spel wordt gespeeld met een slaghout en een bal òf met tenminste twee andere kenmerken van colf of kolf (bijvoorbeeld ijsbalgooien met een bal tegen een paal).