NGA Early Golf Webmuseum


Malie

Behalve het kolven werd ook het maliespel volop beoefend. In zijn 'stamboom' van balspelen laat Cees van Woerden duidelijk zien dat het maliespel en het kolven nauw aan elkaar verwant zijn, maar ook dat het kolfspel populairder was dan het maliespel. Het maliespel was gedurende korte tijd, ten hoogste enkele tientallen jaren, vooral populair bij adel en bourgeois. Alleen in het zuidoostelijk deel van Frankrijk was de variant 'mail à la chicane' (zie hierna) ook een eeuwen durende volkssport, tot 1939; de andere varianten stierven in de loop van de 17e eeuw uit. In dit album 'Malie' zijn afbeeldingen opgenomen van het maliespel zoals dat te Montpellier en Aix gespeeld werd, inclusief enkele foto's.

Het maliespel is vrijwel zeker afkomstig uit Italië. Waarschijnlijk introduceerde Catharina de Medici en haar hofhouding het spel in Frankrijk bij haar huwelijk met kroonprins Henri II. Het stok-en-balspel is vanaf halverwege de zestiende eeuw aan het Franse Hof gespeeld. 'Jeu de mail' groeide uit tot vier varianten:
Drie lange baan varianten, gespeeld aan het hof en door de bourgeoisie:
1. Bij het 'jeu de mail au grands coups' moest men in een bepaald aantal slagen zo ver mogelijk komen.
2. 'Mail en partie' werd door twee paren gespeeld op een vaste, lange baan.
3. 'Mail au rouet' werd individueel gespeeld op een vaste, lange baan.
En de variant buiten de vaste banen, vermoedelijk niet gespeeld door adel en bourgoisie:
4. 'Mail à la chicane' werd gespeeld in het veld en leek het meest op colf ('chicane' hier in de betekenis van 'hindernis').

De houten bal werd geslagen met een 'maille', een flexibele stok van taai hout met een fluwelen handvat en voorzien van een enigszins afgeschuinde hamerslag (Latijn 'malleus' = hamer). Om het hout van de hamerslag te beschermen tegen de invloed van de slag tegen de houten bal was deze aan beide uiteinden beschermd met een metalen ring. De hamerslag kende aan de uiteinden een verschillende hoek om de bal bij de slag een grotere of kleinere 'lift' mee te geven. In Nederland werd het maliespel echter vaak met het vertrouwde colfmateriaal gespeeld.

Met ons maliespel in Nederland werd het 'jeu de mail' op een vaste baan bedoeld, ook wel 'pallemaille' geheten. (Dit woord zou verwijzen naar het Italiaanse 'pallamaglio', bal en hamer, in het Nederlands ook wel verbasterd tot 'palmmalie'.)
Het spel werd als deftig gezien en het bezit van een maliebaan gaf status aan stad of kasteelheer (want er waren ook particuliere banen op eigen landgoed). In Leiden en Utrecht werden maliebanen aangelegd om studenten te trekken voor de universiteiten.

Op de vaste baan moest, net als bij het colfspel, de bal in zo weinig mogelijk slagen naar een doel worden geslagen. In Utrecht diende in het midden van de baan nog een poort of ring, de 'passe', te worden genomen. Het spel vergde de nodige concentratie van de spelers, spierbeheersing om recht te kunnen slaan en geld om te kunnen gokken op de uitslag van het spel. Het doel aan de kopse zijden van de baan kenden varianten: In Utrecht stonden palen, in Parijs en Londen was het een boog. Wat in Leiden, Den Haag en Amsterdam als doel diende is onbekend.

De bal werd bij het maliespel werd soms vanaf een 'tuitje' of 'hoopken' gespeeld, maar soms wer 'op den gelijcke gront' geslagen en moest de bal ook laag blijven. Een boete voor 'deselve op hoopies te setten' kon drie schellingen (ca. € 0,07) bedragen. In Utrecht en Leiden kreeg je een boete als je de bal NIET op een hoopken zette.

Het maliespel was populair in heel Europa. Veel Franse steden hadden een Jeu de Mail (zie de kaart van Frankrijk in het album 'Maliebanen'). Londen heeft nog steeds zijn Pall Mall (pallemaille). Ook Duitsland kende maliebanen, die overigens nog vaak herkenbaar zijn in het straatbeeld en veelal met een bebouwing die wat allure betreft vergelijkbaar is met de Maliebaan te Utrecht. Van de vier stedelijke maliebanen in Nederland resteren slechts de namen: in Den Haag het Malieveld (hoewel de maliebaan zich feitelijk bevond in de huidige Boorstraat, waarvan de fraaie bomenlaan nog steeds resteert), in Utrecht de Maliebaan en in Leiden de Baan. De maliebaan te Leiden bevond zich op de plaats waar we thans de universiteitsbibliotheek vinden. De Speelhuislaan te Breda is van oorsprong ook een maliebaan. De maliebaan van Amsterdam bevond zich in het tegenwoordige Watergraafsmeer en van deze baan is niets meer terug te vinden.

Aanvankelijk werd het spel in Frankrijk alleen gespeeld op de koninklijke banen, waar vervolgens ook de aristocratie kon spelen. De bourgeoisie behielp zich in navolging daarvan met eigen banen binnen of net buiten de stad. Toen het spel uit de stad verbannen werd werd uitgeweken naar paden buiten de stadsmuren.
Maliemeesters (Nederlands) of Parlemardiers (Frans) verzorden de lessen, verhuurden spelmateriaal, zagen toe op de naleving van de spelregels, bewaarden de jassen van de spelers en waren uitbater van het clubhuis (maliehuis in Nederland).
In Montpellier bezigde men de uitdrukking 'Les enfants y naissent un mail à la main', vergelijkbaar met de Nederlandse uitdrukking 'Een kolfje naar zijn hand'.

Bron: Philippe Estang (http://www.apgf.fr/le-noble-jeu-de-mail-de-la-ville.html)

Let op
In dit webmuseum is voor de keuze van de afbeeldingen geen onderscheid gemaakt tussen Nederland en afbeeldingen uit andere landen.

Malie in Nederland

In de eerste helft van de zeventiende eeuw zijn vier openbare maliebanen aangelegd:
• Den Haag (1609)
• Utrecht (1637)
• Leiden (1637)
• Amsterdam (1651)

Het aantal aangelegde particuliere banen is onbekend, maar we weten dat de volgende banen hebben bestaan:
• Arcen, nabij de kasteeltuin
• Breda (1618 of 1620)
• Groenlo
• Loon op Zand, Witte Kasteel (1719 of eerder)

Maliebaan Den Haag
De oudste maliebaan in Nederland (1609) is aangelegd in het Haagse Bos in Den Haag, de residentie van de stadhouders en een belangrijk internationaal diplomatiek centrum. De baan was 1074 meter lang en was daarmee veermoedelijk de langste van Europa.

De baan was geen lang leven beschoren. In het begin van de achttiende eeuw was er sprake van een economische teruggang en de aandacht voor het maliespel liep terug. Het Malieveld werd gebruikt voor militaire exercities, als gebied om te flaneren en als ruimte om met koetsen te rijden.

Van de maliebaan in Den Haag is door Adriaen van de Venne een gedenkwaardige tekening overgeleverd waarop de Koning van Bohemen ('Winterkoning') malie speelt met Prins Frederik Hendrik van Oranje.

Maliebaan Utrecht
Een van de fraaiste maliebanen van Europa lag even buiten de stadsmuren van Utrecht. Op 9 februari 1637 besloot het stadsbestuur de burgers en de studenten van de recent opgerichte universiteit op een maliebaan de gelegenheid te geven om lichamelijke oefeningen te doen en te ontspannen. In tegenstelling tot de maliebanen uit Parijs, Londen en Den Haag werd de baan in Utrecht niet vooral bespeeld door de adel en de edelen.

De maliebaan was gelegen in het Oudwijkerveld en mat 200 roeden (= 740 meter). Interessant is dat het stadsbestuur in 1401 het colven op hetzelfde stuk land nog verbood.

De baan bestond uit aangestampt zand, afgedekt met schelpengruis. Aan beide kopse kanten was een maliepaal met het stadswapen geplaatst en halverwege bevond zich een metalen ring waar de bal doorheen gespeeld moest worden. De baan was omzoomd door 1200 lindebomen en 900 iepen. De nabij gelegen herberg 'Het Gulden Vlies' werd als maliehuis ingericht en uitgebaat door een maliemeester. Hij was verantwoordelijk voor het onderhoud van de baan en de begroeiing, incasseerde het speelgeld, paste op de jassen van de spelers en verhuurde het spelmateriaal. Tot slot was hij ook de herbergier die de spelers na hun spel van drankjes voorzag. Er is geen informatie beschikbaar over de populariteit van het maliespel in Utrecht.

De maliebaan kreeg internationale belangstelling toen in 1672 koning Lodewijk XIV, tijdens een korte bezetting van Utrecht door de Fransen, danig onder de indruk bleek van de schoonheid van de baan. Gedurende de bezetting was het maliehuis in gebruik als militaire bakkerij. In 1713 tekenden de delegaties van Spanje en Portugal een verdrag op de baan; dit was één van de vele verdragen die tezamen bekend staan als de Vrede van Utrecht.

De maliebaan was een aantal keren onderwerp van een decreet. In 1638 werd het aan omwonenden verboden aarde en schelpengruis weg te nemen voor gebruik in eigen tuinen. In 1639 werd het aan de boeren verboden hun vee te laten grazen langs de baan, omdat deze ruimte bestemd was voor ontspanning en om te kijken naar het spel. In 1662 werden delen van de rabatten met bijlen vernield; het stadsbestuur waarschuwde dat dit soort acties beboet zou worden met 150 gulden (...!). In 1713 maakte het stadsbestuur duidelijk dat de baan niet bedoeld was om vee op te laten of paardenraces op te organiseren.

In 1768 stond het stadsbestuur paardenraces wel toe en om burgers en bourgeoisie de gelegenheid te geven tot eigen ontspanning is de baan in hetzelfde jaar verlengd tot 1000 meter. In 1780 vroeg de maliemeester aan het stadsbestuur toestemming om een kolfbaan in te richten in zijn tuin; hij verwachtte een hogere omzet dan met de exploitatie van de maliebaan kon worden gerealiseerd.

Vandaag de dag is de maliebaan een aantrekkelijke boulevard, aan beide zijden bebouwd met statige woningen (waarvan een groot deel inmiddels in gebruik is genomen als kantoren).

Maliebaan Leiden
Op 9 februari 1636 vingen buiten de Witte Poort langs de Trekvaart en in de schaduw van de bomen de werkzaamheden aan voor de bouw van een 'paille-maille bane' ten gerieve van de studenten. Hieraan waren eerder verzoeken van studenten, veelal afkomstig uit de adelljke families, voorafgegaan. In 1637 werd de nieuwe baan van 187 roeden (= 700 meter) opgeleverd, bestemd voor de oefening door uitsluitend mannelijke studenten van de Leidse universiteit. Er is geen informatie overgeleverd over de aanwezigheid van een maliehuis of de populariteit van het spel.

In augustus 1640 is op de maliebaan geduelleerd. Een zekere Johann Christoph von Schönborn doodde zijn tegenstander, de Deen Dionisius Christianus. Schönborn werd voor de rest van zijn leven verbannen van de universiteit en het Deense slachtoffer werd voor straf bij nacht begraven zonder getuigen. Of de aanleiding tot het duel een uit de hand gelopen discussie over het maliespel was, vermeldt de geschiedenis niet.

Maliebaan Amsterdam
De maliebaan van Amsterdam is in 1651 aangelegd en had een lengte van 175 roeden (= 650 meter). Het maliehuis bevond zich aan het einde van de baan en was omgeven door een grote tuin; het geheel was bekend als het Paradijs van Amsterdam.

Over het gebruik van de baan is weinig bekend, behalve dat de Amsterdammers de ligging nogal afgelegen vonden en de wandelpaden te smal.

Halverwege de achttiende eeuw was de belangstelling zo ver teruggelopen dat de baan werd gebruikt voor draverijen en 'blindlopen'. De teruglopende belangstelling hield mogelijk verband met het aflopen van de Gouden Eeuw en de groeiende belangstelling voor het kolfspel. Waarschijnlijk heeft ook het verbod op maliespel en andere spelen op zondagen, dat onder druk van de protestanten was uitgevaardigd, geen goed gedaan. Op 7 januari 1741 zijn de baan, het maliehuis met kolfbaan en andere opstallen en het spelmateriaal te koop aangeboden, maar informatie van na die datum toont dat alles nog in handen was van het stadsbestuur.

Vandaag de dag herinnert niets meer aan de maliebaan.

Maliebaan Arcen
Bij de tuinen rond het kasteel in Arcen (Limburg) is nog een laan aanwezig met de naam Maliebaan. Deze baan heeft een lengte van ongeveer 500 meter. Het oorspronkelijke kasteel is in 1646 vernietigd. Over het gebruik van de baan is geen informatie overgeleverd.

Maliebaan Breda
Omstreeks 1620 werd in opdracht van de hertogen van Nassau een prinselijke 'palmagebaan' en een Speelhuis aangelegd op de plaats van de huidige Speelhuislaan. Het Speelhuis was achthoekig en was omgeven door tuinen. Vanuit het Speelhuis liepen lanen de tuinen en bossen in en een van deze lanen verbond het Speelhuis met het kasteel. Deze laan was 750 meter lang en herbergde een maliebaan met twee speelrichtingen (...!).

De bossen zijn gekapt in 1624 en het Speelhuis is gesloopt in 1824. Het is onbekend hoe lang 'palmage' is gespeeld.

Maliebaan Groenlo
In Groenlo herinnert een laan met de naam Maliebaan aan ons hamer-met-balspel. Er is geen informatie beschikbaar over de oorsprong van deze laan, wie het heeft laten aanleggen en of er ooit malie gespeeld is.

Maliebaan Loon op Zand
Op het fundamenten van een veertiende eeuws kasteel verrees in 1777 het Witte Kasteel en daar omheen is een park aangelegd. Het kasteel was eigendom van Lodewijk Karel van Salm - Salm die het optrekje als vakantiehuis gebruikte (hij woonde in Senones, Frankrijk). Het gerucht gaat dat een van de lanen in het omliggende park gebruikt werd om malie te spelen.

Enkele van deze oude lanen vinden we nog terug in de huidige situatie van de enorme kasteeltuin en een daarvan zou voor het maliespel gebruikt kunnen zijn.


In de zeventiende en achttiende eeuw heeft Nederland ongetwijfeld meer landhuizen en kastelen gekend die een maliebaan herbergde, maar recent onderzoek heeft slechts tot deze vier particuliere banen geleid. Gevreesd moet worden dat informatie over nog onbekende banen slechts bij toeval aan het licht kan komen.

By courtesy of Geert & Sara Nijs (More details: Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 102 and further)

Maliebanen in West-Europa

Dankzij de studie van Geert & Sara Nijs (Games for Kings & Commoners, Part Two) begint een eerste inzicht te ontstaan waar zich maliebanen in West-Europa bevonden. De opsomming pretendeert zeker geen volledigheid, want meer (internationale) studie is noodzakelijk.

België
• Antwerpen - Plaats(en) van de maliebaan resp. -banen zijn onbekend, maar stedelijke ordonnanties (1597, 1613) wijzen wel op het bestaan hiervan. Zie Games for Kings & Commoners, Part Two van Geert & Sara Nijs (p. 36)
• Brussel, Enghien - Zie Games for Kings & Commoners, Part Two van Geert & Sara Nijs (p. 37)

Canada
• Quebec - nog geen verdere informatie beschikbaar

Duitsland
• Bayreuth, Neues Schloss, Hofgarten - nog geen verdere informatie beschikbaar
• Dresden, Schlosspark - nog geen verdere informatie beschikbaar
• Esslingen am Neckar, Maille Park - nog geen verdere informatie beschikbaar
• Hamburg, Altona - besloten
• Heidelberg, Hortus Palatinus, Schlossgarten, Obere Terrasse - tussen 1610 en 1620
• Himmelkron, Beieren - '1000 stappen voor sterke mannen', besloten
• München, Schlosspark Nymphenburg - nog geen verdere informatie beschikbaar
• Oberschleißheim, Schlossanlage Schleissheim - besloten
• Stuttgart, Lustgarten - '1126 stappen lang'

Engeland
• Engeland, Pall Mall - 1000 yards (= 914 meter)

Frankrijk
Zie kaart van Frankrijk met aangegeven maliebanen en 'mail à la chicane' te Montpellier en Aix en wijde omgeving in het album 'Maliebanen'.

Italië
Uit deze hoogstwaarschijnlijke bakermat van het maliespel is nog zeer weinig bekend. Wel kennen we:
• Napels - In de tuin van het Santa Chiaraklooster staat een majolica-bank met een malieafbeelding (zie het album 'Sier- en gebruiksvoorwerpen'. Er is een vermelding bekend uit 1450.
• Turijn - bij Castello del Valentino

Malta
• Valletta - 1656, 400 meter

Nederland
• Arcen, nabij de kasteeltuin - 500 meter, besloten
• Amsterdam (Watergraafs- of Diemer-Meer) - 1651, 650 meter, openbaar
• Breda - 1618 of 1620, 750 meter, besloten
• Den Haag, Haagse Bos, naast Malieveld - 1609, 1074 meter, openbaar
• Groenlo - besloten
• Leiden, buiten Witte Poort (langs huidige Trekvaart) - 1637, 187 roeden (= ca. 700 meter), openbaar
• Loon op Zand, Witte Kasteel - 1719 of eerder, besloten
• Utrecht - 1637, openbaar

Spanje
• Madrid - besloten

Zwitserland
• Bern - op de wegen en in het bos, openbaar
• Fribourg, op de wegen en in het bos, openbaar
• Genève - 1637, 700 meter, aanvankelijk besloten maar later openbaar
• Neuchâtel, Bois de Maladière - 1706, openbaar
• Zürich - op de wegen en in het bos, openbaar